SA’YİN İNŞÂSI

Sa’yin İnşâsı

Bu metin, sa’y–amel–zaman ilişkisini üç Kur’anî kavram üzerinden yeniden kurmayı dener : Tedebbür, Tefekkür, Teemmül. Amaç, düşünmeyi soyut bir zihinsel faaliyet olarak değil; geçmişten beslenen, bugünde fiilleşen ve geleceği inşa eden bir süreç olarak okumaktır.

1) Tedebbür : Geçmişin İbrete Dönüşmesi

Tedebbür, kökü itibarıyla dübrden gelir : Bir şeyin arkası, sonu, geride kalan izi. Bu anlam alanı tedebbürü, yaşanmış olanın akıbetini görerek düşünme faaliyeti hâline getirir.

Tedebbür :

• Olan bitene arkadan bakar.
• Tarihi, tecrübeyi, kıssayı ciddiye alır.
• Ne yaşandı ve bunun sonucunda ne oldu?! sorusunu sorar.

Bu yönüyle tedebbür, geçmiş sa’ylerden ders çıkarma eylemidir. Kur’an’ın kıssa anlatıp ardından “bunda ibretler vardır” demesi, tedebbürün tam karşılığıdır. Tedebbür olmadan düşünme, hafızasız kalır.

2) Tefekkür : Bugünün İmkânını Fiile Çevirme

Tefekkür, fikr kökünden gelir. Mevcut verilerle zihni işletmek, çözüm aramak, muhakeme etmek demektir. Tefekkürün zamanı şimdidir.

Tefekkür :

• İçinde bulunulan duruma odaklanır.
• Bugün ne yapabilirim?! sorusunu sorar.
• Ameli bilinçli hâle getirir.

Tefekkür, tedebbürden aldığı ibreti bugünkü sorumluluğa taşır. Bu aşamada amel ortaya çıkar; fakat henüz yön tayini tamamlanmış değildir. Tefekkür olmadan amel, refleks hâline gelir.

3) Teemmül : Geleceği İnşa Eden Yönelim

Teemmül, emel ile irtibatlıdır : Umut, uzun vadeli beklenti, yönelme. Teemmül, sadece durup bakmak değil; geleceği tasarlayarak düşünmektir.

Teemmül :

• Ufku ileriye taşır.
• Nasıl bir insan/toplum/dünya inşâ ediyorum?” sorusunu sorar.
• Ameli süreklilik kazanmış bir çabaya dönüştürür.

İşte buradan sa’y doğar. Çünkü sa’y, tekil bir fiil değil; geleceği borçlandıran istikametli bir çabadır. Teemmül olmadan amel biter; teemmülle amel, sa’ye dönüşür.

4) Zamansal Bütünlük : Sa’yin Akışı

Bu üç kavram birlikte düşünüldüğünde, ortaya zamansal bir bütünlük çıkar :

• Tedebbür → Geçmiş = İbret.
• Tefekkür → Şimdi = Sorumluluk.
• Teemmül → Gelecek = İstikamet.

Bu akışta :

• Amel, öğretici bir tecrübe olur.
• Akıl, hatayı yönlendirici bilgiye çevirir.
• Sa’y, bireysel fiili toplumsal ve tarihsel bir etkiye taşır.

Sonuç :

• Tedebbür, geçmişin yükünü bilince dönüştürür.
• Tefekkür, bugünün imkânını fiile çevirir.
• Teemmül ise geleceği kuracak sa’yi inşa eder.

Bu çerçevede düşünme, donuk bir zihinsel faaliyet değil; zamanın içinde akan ahlâkî bir eylem hâline gelir. Sa’y de tam olarak budur : Geçmişten beslenen, bugünde yürüyen ve geleceği kuran/inşâ eden insanî çaba.