Kayıtlar

BAŞKA, BAMBAŞKA

BAŞKA VE BAMBAŞKA : LEVİNAS FELSEFESİNDE ÖTEKİLİĞİN SINIRLARI, HİÇLİK VE SIĞINMA İMKÂNI Emmanuel Levinas felsefesinde “Aynı” (le Même) ve “Başka” (l'Autre) ikiliği önemlidir. Ancak bu kavramsal mimari derinlemesine incelendiğinde, felsefî bir paradoksla karşılaşılır : “Aynı”nın egemenliğinden kurtulmuş gerçek bir “Başka” mümkün müdür, yoksa aradığımız şey varlık kategorilerinin tamamen dışına taşan bir “Bambaşka” (Tout Autre) mıdır?!. Daha da önemlisi, adresi verilmeyen bu “Bambaşka” arayışı insanı etik bir kurtuluşa mı, yoksa agnostik bir hiçliğe mi sürükler?!. 1. Bütünlüğün Baskısı ve Sonsuzluğun Çağrısı Batı düşünce geleneği, dış dünyada karşılaştığı her şeyi kendi bilincine, kavramlarına ve sistemine dahil ederek özümseyen bir “Aynı” (Ben/Bencillik, Ego) egemenliği üzerine kuruludur. Levinas’ta “Aynı”nın, “Başka”yı kendi zihinsel haritasına sığdırarak farklılığını yok etmesi, bütünlük totalité) kavramını doğurur. Bu bütünlük, felsefî düzeyde indirgemeciliği, toplumsal ve politi...

KÜN!. = كن

KÜN Yaratan, Yaşatan ve Yok Eden Nefes : NEFHA 1. Kün : Varlığın Başlangıcı Kün!. = Ol!. Yaratılışı anlatan bu emir, yalnızca bir söz veya bildirim değildir. Varlığın başlangıcını sağlayan ilâhî emirdir. Bu emri, onunla birlikte düşünülen Nefha’yı (nefesi) ve bu nefesin varlık üzerindeki etkisini anlamadan, yaratılışın mahiyetini kavramak kolay değildir. Burada sözünü ettiğimiz Nefes, insanın dışarıdan aldığı, ciğerlerine doldurduğu ve yeniden dışarıya verdiği nefes değildir. İnsan nefesi dışarıdan alır; ilâhî Nefha ise dışarıdan alınmaz. O, O’nun, dışındaki herhangi bir kaynağa ihtiyaç duymaz; Varlığı Kendindendir. Bu sebeple Nefha’yı Allah’ın dışında bir kaynağa bağlayamayız. Ancak buradan Onun/O Nefesin Allah’ın Zât’ından ayrılmış bir parça olduğu sonucu da çıkarılamaz. O Nefesin/Nefhanın Allah’tan olması, Allah’ın bir parçası olması demek değildir. İnsan nefesi örneğini hatırlayalım : Nefes insandan çıkar; fakat insanın bir parçası olarak kalmaz. Bu örnek, ilâhî Nefha’nın mahiyetin...

OLUŞ

OLUŞ : DİLBİLGİSİNDEN FELSEFEYE Oluşun İki Hâli : Varlığı Giyinmek, Varlıktan Soyunmak 1. Dilbilgisi, Varlığın Dile Gelişi Dilbilgisi, varlığın dile gelişidir. Felsefe ise varlığı anlama çabasıdır. Ben bu iki alan arasında bir yolculuk yapmak istiyorum. Hareket noktam dilbilgisi, ulaşmak istediğim yer ontoloji . Bir başka ifadeyle, ismin hâllerinden varlığın hâllerine doğru ilerlemek istiyorum. Türkçede ismin hâlleri, bir ismin başka varlıklarla kurduğu ilişkinin dildeki görünümüdür. Ben özellikle iki hâl üzerinde duracağım : İsmin -i hâli ve -den hâli. Bunları yalnızca dilbilgisel kategoriler olarak değil, iki farklı oluş hareketini düşünmek için birer imkân olarak kullanacağım. Birincisi, varlığı giyinmek. İkincisi, varlıktan soyunmak. Çünkü benim için oluş, yalnızca varlık kazanmak değil, varlığın hakikatini aramaya yönelmektir. Burada bir dilbilgisi kuralından ontolojik bir sonuç çıkarmıyorum. İsim hâllerini, varlık üzerine düşünmemi sağlayan kavramsal birer metafor olarak kullanıy...

ZEKERİYYÂ’NIN DERDİ

ZEKERİYYÂ’NIN DERDİ Dinin Kalıbının Diri, Özünün Ölü Olduğu Bir Toplumda İnsan Yetiştirmek 1. DİNİN VARLIĞI, ÖZÜNÜN YAŞADIĞI ANLAMINA GELMEZ Bir toplumda dînî kurumların bulunması, ibâdetlerin sürdürülmesi, din adamlarının saygınlık görmesi ve kutsal mekânların işlevini devam ettirmesi, o toplumda dinin özünün yaşandığını göstermez. Din, zamanla kendi özünden uzaklaşarak bir toplumsal organizasyona, ekonomik güce, siyasî nüfuza ve temsil biçimlerine dönüşebilir. Böylece dinin kalıbı korunurken özü aşınabilir. Kurumlar yaşar, unvanlar yaşar, merasimler yaşar; fakat bütün bunlara anlam kazandıran ahlâkî içerik zayıflar. Ben buna sulandırılmış din diyorum. Bu dinin kalıbı diri, özü ölüdür. Onunla güzel gösteriler yapılabilir, dînî tiyatrolar oynanabilir. İnsanlar dindar görünebilir, din adına konuşabilir, hatta dînî otoriteyi temsil edebilirler. Fakat bütün bunlar, Kitâb’ın öngördüğü insanın yetiştiğini göstermez. Üstelik burada çatışma din ile dinsizlik arasında değildir. Dine karşı din...

İNSANIN YETİŞ(TİRİL)MESİ

İNSANIN YETİŞ(TİRİL)MESİ : RAB, TERBİYE, FITRAT VE İRADE Yahyâ Örneğinde İlâhî İhsan, İnsanî Vesile ve Ahlâkî Sorumluluk 1. Asıl Rab ve Kul- lanılan Rab : Terbiyenin İki Boyutu Meryem sûresinin 12 ve 13. âyetlerinde Yahyâ'nın yetişmesini anlamak için önce Rab kavramı üzerinde durmalıyız. Yahyâ’nın asıl Rabbi Allah’tır. Onu yaratan, ona insanî imkânları veren, ihtiyaçlarını karşılayan, gelişimini mümkün kılan ve yolunu gösteren O’dur. Bu anlamda Rab, insanın gerçek ve mutlak Rabbidir. Ancak Allah, insanı yetiştirirken insanî vesileler de kullanır. Yahyâ’nın hayatında bu vesile babası Zekeriyyâ’dır. Burada Rab kavramının terbiye boyutuyla karşılaşıyoruz. Çünkü Rab yalnızca yaratan ve sahip olan değil, aynı zamanda yetiştiren, geliştiren, gözeten ve olgunlaştırandır. Bu durumda iki ayrı düzlem ortaya çıkar : Asıl Rab : Allah. Kul-lanılan rab : Allah’ın, insanın yetişmesinde vesile kıldığı insanî terbiyeci; Yahyâ örneğinde Zekeriyyâ. Buradaki kul-lanılan Rab, Allah’ın Rab oluşuna orta...

ÖMÜR

ÖMÜR/HAYAT, SALÂT, DEĞER, İVME VE HULD 1. HAYAT, YAŞANAN YILLARDAN MI İBARETTİR?! Zekeriyyâ'nın oğlu Yahyâ’nın kaç yıl yaşadığını bilmiyoruz. Kur'an Onun ölüm yaşını bildirmiyor. Geleneksel kaynaklarda çeşitli yaşlar ve ölüm hikâyeleri aktarılmış olsa da bunları kesin bilgi olarak kabul edemeyiz. Brada bizi ilgilendiren asıl soru Yahyâ'nın kaç yıl yaşadığı değil, Onun adının bize ne düşündürdüğüdür. Meryem sûresinin 7. âyetinde Zekeriyyâ’ya şöyle müjdelenir : إِنَّا نُبَشِّرُكَ بِغُلَامٍ اسْمُهُ يَحْيَىٰ لَمْ نَجْعَل لَهُ مِن قَبْلُ سَمِيًّا “Biz Sana adı Yahyâ olan bir oğul müjdeliyoruz. Daha önce Ona bir adaş vermedik.” Buradaki semiyy kelimesinin adaş anlamı yanında benzerlik ve denk olma anlamında yorumları da vardır. Dolayısıyla ayetin yalnızca bu ismin daha önce kullanılmamış olduğunu söylediğini kesinleştirmemeliyiz. Ancak Yahyâ isminin özel olarak vurgulandığı açıktır. Bizim hareket noktamız şu : Yahyâ, yalnızca adı hayatı çağrıştıran bir Peygamber değil; özel isim ...

FİL SÛRESİ

FİL SÛRESİ : DİYAKRONİK OKUMA, ANAKRONİK SAPMA VE SENKRONİK ANLAMLANDIRMA Tarihsel Olaydan Çağdaş Hakikate : Fil Sûresi ve Kureyş Sûresinin Birlikte Okunması Bir vahiy metnini anlamak, onunla kurduğumuz zaman ilişkisinin sıhhatine bağlıdır. Metni geçmişin tozlu raflarında dondurup bugüne söz söylemez hâle getirmek de, tarihsel köklerinden koparıp ona kendi zihnimizdeki modern anlamları zorla giydirmek de doğru değildir. Kur'an’ın hitabını anlamak için önce onun indiği tarihsel zemine gitmek, ardından geçmişle bugünü birbirine karıştırma tehlikesinden korunmak ve nihayet tarihsel olayın taşıdığı hakikati bugünün hayatında yeniden anlamlandırmak gerekir. Fil sûresi bu açıdan son derece öğretici bir örnektir. Çünkü sûre, yalnızca geçmişte yaşanmış olağanüstü bir askerî yenilgiyi anlatmaz; insanın güç algısını, iktidar iddiasını, ilâhî kudreti ve kulluk sorumluluğunu yeniden düşünmeye çağırır. Bu okumayı üç aşamada ele alacağız : Diyakronik okuma, anakronik sapma ve senkronik anlamland...

YUNUS (A.S.)

YUNUS : BİR PEYGAMBERİN TECRÜBESİNDEN İNSANIN KENDİ HİKÂYESİNE İlim, Sabır, Hüküm ve Teselli Geniş Alandan Dar Alana : Balığın Karnında Bile Olsak... Yunus’un kıssasını yalnızca bir Peygamberin başından geçen olağanüstü olaylar dizisi olarak okumak, bize sunduğu imkânı daraltmak veya ıskalamak olur. Bu kıssa, aynı zamanda insanın kendi sınırlarıyla, bilgisiyle, öfkesiyle, sabrıyla, hatasıyla ve Rabbiyle ilişkisiyle yüzleşmesinin hikâyesidir. Yunus, bir Peygamberdir. Kendisine görev verilmiş, kavmine/Ninova’ya gönderilmiş, tebliğde bulunmuştur. Fakat kavminin tutumu karşısında öfkelenmiş ve kavminden ayrılmıştır. Ardından gemi, kura, deniz ve balık aşamalarından geçerek hiç beklemediği bir darlığın içine düşmüştür. Burada kendimize şu soruyu sormalıyız : Bir Peygamberin böyle bir tecrübe yaşaması bize ne anlatıyor?!. Belki de ilk anlatması gereken şey şudur : Peygamber bile olsak, insanız. Bilgimiz sınırlıdır. Her şeyi kuşatamayız. Duygularımız, tepkilerimiz ve dayanıklılık sınırlarımız...

GEVŞEKLİK

GEVŞEKLİK : KİTÂB’I ELDE TUTMAK MI, HAYATA TAŞIMAK MI?! Sımsıkı Sarılmak, Bir Şeyi Bırakmamak Değil; Onunla Bütünleşmektir. İnsan bazen elindekini kaybettiğini fark etmez. Çünkü elinde tuttuğu şey hâlâ oradadır. Ona bakar, dokunur, över, korur; hatta başkalarına da gösterir. Fakat bir gün dönüp hayatına baktığında, elinde tuttuğu şeyin hayatına pek az dokunduğunu görür. İşte o zaman anlar ki bir şeyi elinde bulundurmak, ona sımsıkı sarılmak değildir. Gevşeklik, her zaman açık bir terk ediş biçiminde ortaya çıkmaz. Bazen terk etmeden uzaklaşmak, bırakmadan kopmak, sahip olduğunu sanırken sahip olduğunun gereğini yerine getirmemektir. İnsan bir değeri dilinde taşıyabilir ama hayatında taşıyamayabilir. Onu yüceltebilir ama onunla yükselmeyebilir. Hatta onun adına büyük işler yaparken, onun kendisinden istediği küçük bir davranışı bile ihmal edebilir. Kur'an’ın kullandığı kuvvetli bir ifade var : يَا يَحْيَىٰ خُذِ الْكِتَابَ بِقُوَّةٍ = “Ey Yahyâ! Kitâb’ı kuvvetle al/tut!.” ( 19/12) B...