BİLMEK İSTEYENLER İÇİN

Kur'an’ın Medeniyet Tasavvuruna “Açılan Kapı” : Fâtihâ  Fâtihâ, Kur'an’ın ilk sûresidir; fakat anlattığı hikâye insanlık tarihinin en başında/n başlar. İnsanlığın ilk büyük sorusu, “insan kimdir” değildir. Kur'an’ın açtığı ufukta ilk soru şudur : “ Elestü bi-Rabbikum?!. = Ben sizin Rabbiniz değil miyim?! .” (7/172.) Demek ki insanlık serüveni, Rubûbiyeti tanımakla başlar. İlk ahid, Allah’ın varlığına değil; O’nun Rab oluşuna verilmiştir. Ardından insan yeryüzünde halife kılınır : “ Ben yeryüzünde bir halife yaratacağım.” (2/30.) Ancak bu halifelik, Rubûbiyetten bağımsız bir hâkimiyet değildir. İnsan, yeryüzünde kendi hevasının değil; Rabbinin mîzanının taşıyıcısı olmakla sorumludur. Fakat insan bu istikâmeti koruyamaz. Âdem kıssasında gerçekleşen hubût, yalnızca mekânsal bir iniş değil; yönün ve dengenin bozulmasıdır. Bunun üzerine ilâhî hitap gelir : “ Benden size bir hidâyet geldiğinde, kim Benim hidâyetime uyarsa artık onlar için korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir...

Ses, Söz, Sem’ ve Sessizlik :  Kur'an’da Anlamın Fenomenolojisine Doğru İnsan dünyaya gözlerini açtığında önce seslerle karşılaşır. Rüzgârın uğultusu, suyun şırıltısı, gök gürültüsü, kuşların ötüşü... Bunlar henüz insan dili değildir; fakat tamamen anlamsız da değildir. Her biri varlığın kendine özgü bir söyleyişidir. Kur'an’ın kâinatı “âyetler” olarak nitelemesi, bu seslerin ve olayların yalnızca fiziksel olgular olmadığını, aynı zamanda bir hakikate işaret ettiğini düşündürür. İnsan ise bu tabii seslerin üzerine ikinci bir katman inşâ etmiştir : Söz . Söz, sesin toplumsallaşmış ve anlam taşıyan biçimidir. Böylece ses, sözün taşıyıcısı; söz ise mânânın taşıyıcısı olur. Fakat mânâ ne yalnızca sözün içinde, ne de yalnızca onu dinleyenin zihnindedir. Mânâ, hitap ile muhatabın buluştuğu yerde doğar. Konuşan ile dinleyen arasında gerçekleşen bu canlı karşılaşma, anlamın gerçek mekânıdır. Bu sebeple anlam, tek taraflı bir aktarım değil; karşılıklı bir oluş hadisesidir. Kur'an’ı...

İstivâ, Vüs’at, İhâta, Verâ ve Âyet : Tevhîdin Ontolojik Dengesi Allah ile âlem ve insan arasındaki ilişki, insan düşüncesinin en çok tartıştığı meselelerden biridir. Tarih boyunca bu konuda iki temel sapma ortaya çıkmıştır. Birincisi, Allah’ı âlemden bütünüyle uzaklaştıran bir aşkınlık anlayışıdır. İkincisi ise Allah ile âlemi özdeşleştiren bir içkinlik anlayışıdır. Oysa Kur'an, bu iki ucu aynı anda aşan bir kavramsal denge kurmaktadır. Bu dengenin anahtar kavramlarından biri, Bakara sûresi 255. âyette geçen “ vesia ” fiilidir : “ O’nun Kürsüsü gökleri ve yeri kuşatmıştır.” Bu cümlede asıl vurgu “ Kürsî ”den önce “ vesia ” üzerinedir. Çünkü kuşatma, ancak mutlak bir vüs’at ile mümkündür. Sınırlı olan, mutlak anlamda kuşatamaz. Bu sebeple vüs’at , sıradan bir genişlik değil; hiçbir sınır tarafından kuşatılamayan mutlak enginliktir. Fakat Kur'an bununla yetinmez. Allah, sadece Vâsi’ (واسع) değildir; aynı zamanda  Muhît’tir . Vüs’at ile ihâta aynı şey değildir. Vüs’at , ilâhî ...

Varlıkta İnsanın Farkı Her varlık, varlığını Allah’tan aldığı gibi değerini de Allah’tan alır. Çünkü değer, varlığa sonradan insan tarafından yüklenen öznel veya toplumsal bir anlam değildir; yaratılışın ontolojik bir boyutudur. Varlığı Var Eden, her varlığa bir yer, bir ölçü ve bir değer takdir etmiştir. Ancak bütün varlıklar aynı değerde değildir. Varlıkta bir değer hiyerarşisi vardır. Bu hiyerarşinin mutlak zirvesinde ise Varlığı Var Eden Allah bulunur. O, bütün değerlerin kaynağıdır; fakat O, hiçbir varlık gibi değildir. Varlığı Var Eden, yalnızca varlığı değil; bilgiyi ve değeri de yaratılış düzenine yerleştirmiştir. Bu sebeple ontoloji, epistemoloji ve aksiyoloji birbirinden kopuk alanlar değildir. Bunlar aynı hakikatin farklı görünümleridir. Etik ise bu hakikatin insan hayatında gerçekleşme biçimidir. Kulluk, varlığın, bilginin ve değerin insan hayatında yeniden tevhîd edilmesidir. İnsan da bu ontolojik düzen içinde yaratılmıştır. Beşer olarak her insan, Allah’ın kendisine bahşe...

Kulluğun Hayattaki Tezahürleri Kulluk, sadece inanılan bir düşünce, sadece söylenen bir söz veya sadece taşınan bir kimlik değildir; aynı zamanda insanın hayatında görünür hâle gelen bir hakikattir. Bir insanın Rabbi ile kurduğu ilişki, en açık biçimde fiillerinde, tercihlerinde, ahlâkında ve hayatı yaşama tarzında tezahür eder. Bu sebeple kulluk, “Ben ile Sen” arasındaki canlı ilişkinin hayata yansımasıdır. Buradaki “Sen”, Allah’tır; “Ben” ise O’nun muhatabı olan kuldur. Bu ilişkinin doğruluğu, sadece dilde kalan bir ikrarla değil; aynı zamanda hayatın içinde ortaya çıkan tezahürlerle anlaşılır. Sadece “Ben” diyen insan, fiillerini kendisine mal ederek Allah’ı hayatın dışına iter. Sadece “Sen” diyen insan ise, kendisini iradesiz bir varlığa dönüştürerek sorumluluğunu silikleştirir. Kur'an ise bu iki ucu birlikte reddeder. Ne insanı mutlak fâil yapar ne de onu iradesiz bir varlığa indirger. Nisâ sûresinin 78 ve 79. âyetleri bu dengeyi dikkat çekici bir şekilde kurar. “De ki : Hepsi...

Ölümlü ile Ölümsüz Arasında İnsan : Felsefenin Açmazı, Vahyin Ufku İnsan, ölümlü ile ölümsüz; sonlu ile sonsuz; madde ile mânâ arasında yaşayan bir varlıktır. Onun değeri de gerilimi/dramı da bu aradalıktan/arada olmaklıktan doğar. Madde olmadan mânâ görünmez; mânâ olmadan madde konuşmaz. Beden, ruhun evidir; ruh ise bedenin ufkudur. Ev olmadan ufuk yaşanmaz; ufuk olmadan ev yalnızca taştan ibaret kalır. Ölümlü, ölümsüzün karşıtı değildir; onun görünür olduğu alandır. Sonlu, sonsuzu sınırlayan değil; ona işaret eden bir âyettir. Madde, hakikatin düşmanı değil; onun okunabilir hâlidir. Bu yüzden insan ne yalnızca bedendir ne de yalnızca ruhtur. İnsan, madde ile mânâ arasındaki gerilimde yaşayan bir varlıktır. Ruh, insanı Hakk’a yönelten ilâhî çağrıdır. Hevâ ise, peşin olana, yakın olana ve kolay olana çeker. Biri ufku açar, diğeri ufku daraltır. İrade ise bu iki çağrı arasında tercih eden merkezdir. Potansiyel bütün insanlarda ortaktır; fakat bu potansiyelin görünürlüğü, aktivasyonu ve ...

İyi ki Var… Elim var… iyi ki var. Ayağım var… iyi ki var. Gözüm görüyor, kulağım işitiyor, aklım düşünüyor, kalbim hissediyor… iyi ki var. Nefes alıyorum; hava var. Su var; susayınca içiyorum. Toprak var; üzerinde yürüyor, ondan çıkanlarla besleniyorum. Güneş doğuyor; ışığıyla görüyor, sıcaklığıyla yaşıyorum. Ağaçlar var; gölge oluyor, meyve veriyor. Gece var, gündüz var. Ailem var, dostlarım var. Kısacası, hayatımı mümkün kılan sayısız nimet var. Elhamdülillâh. = الحمد لله İnsan biraz durup düşünse, sahip olduğunu sandığı şeylerin ne kadar az; kendisine verilmiş olanların ise ne kadar çok olduğunu fark eder. Elimi ben yapmadım. Gözümü ben yaratmadım. Kalbime ben komut vermedim. Kanımı damarlarımda ben dolaştırmıyorum. Uyurken bile beni hayatta tutan düzeni ben yönetmiyorum. Her sabah yeniden açılan gözlerim, her nefeste çalışan ciğerlerim, durmaksızın atan kalbim ve düşünen aklım, bana ait değildir; bana emanetler. Buna rağmen çoğu zaman bunları unutuyor; (Kârun gibi) evimle, arabamla...

LAST CALL – SON ÇAĞRI “De ki: Ey kendilerine karşı haddi aşan kullarım! Allah'ın rahmetinden ümidinizi kesmeyin. Şüphesiz Allah bütün günahları bağışlar. Çünkü yalnız O, çok bağışlayandır, engin merhamet sahibidir.” (39/53) Bu, Kur'an’ın bütün insanlığa yaptığı en büyük umut çağrılarından biridir. Bir bakıma bu, evrensel son çağrıdır : Universal Last Call. Son 2,5 dakika… (*) İnsanın 80-90 yıllık ömrü, âyetlerin sunduğu ilâhî zaman ufkunda bir an gibidir. Ne var ki insana bu 2,5 dakika hiç bitmeyecekmiş gibi gelir. Hep vakit var sanır. Tövbeyi erteler. Hakikate yönelmeyi erteler. Allah’a dönüşü erteler. Daha sonra... der. Fakat Kur'an hemen ardından şöyle seslenir : “ Rabbinize yönelin ve O'na teslim olun; size azap gelmeden önce ...” (39/54) Ve devam eder : “ Rabbinizden size indirilenin en güzeline uyun; size farkına varmadan ansızın azap gelmeden önce ...” (39/55) Çünkü tercih süresi sonsuz değildir. Her nefes, o 2,5 dakikadan sessizce bir parça eksiltmektedir. Sonr...

Yatırım : Batmayan Ticaretin Fenomenolojisi İnsan, hayatı boyunca yatırım yapar. Kimi parasını, kimi bilgisini, kimi zamanını, kimi emeğini, kimi sevgisini ve kimi de bütün ömrünü bir şeye yatırır. Bu yüzden yatırım, sadece ekonomik bir kavram değil; insanın neye inandığını, neyi değerli gördüğünü ve hangi yöne yürüdüğünü gösteren varoluşsal bir tercihtir. Modern ekonomi yatırımları kısa, orta ve uzun vadeli diye sınıflandırır. Fakat çoğu zaman en önemli değişkeni hesaba katmaz : Ölüm . Oysa ölüm, bütün yatırımların nihâî muhasebesidir. Ölümle birlikte tamamen anlamını yitiren bir yatırım, gerçekte ne kadar güvenlidir?!. Buna karşılık ölümden sonra da değer üretmeye devam eden bir yatırım varsa, asıl güvenli yatırım o değil midir?!. Kur'an bu noktada eşsiz bir ifade kullanır : “ Ticâreten len tebûr.” Yani asla batmayacak, iflas etmeyecek, değerini kaybetmeyecek bir ticaret. (35/29.) Bu, sadece yatırımcısına kazanç sağlayan bir ticaret değildir. Gerçek yatırım, sahibinin ömrünü aşa...

TEVHÎD VE ŞİRK : HAKİKATİN BİRLİĞİ VE PARÇALANMASI Tevhîd, çoğu zaman yalnızca “Allah birdir."” cümlesiyle ifade edilir. Bu doğrudur; fakat eksiktir. Çünkü Kur'an’da tevhîd sadece Allah’ın birliğini haber veren bir inanç cümlesi değil, varlığı, bilgiyi, ahlâkı ve hayatı bir bütün hâlinde okuma ilkesidir. Şirk ise yalnızca Allah’a ortak koşmak değildir. Şirk, hakikatin birliğini parçalamaktır. Bir parçayı mutlaklaştırıp diğer parçalardan koparmaktır. Bu nedenle şirk, önce insanın idrakinde başlar; sonra ahlâkına, hayatına ve tarihine yayılır. Kur'an’ın büyük ilkelerinden biri şudur : “ Hüve’l Evvelü ve’l Âhiru ve’z Zâhiru ve’l Bâtın. ” (57/3.) Bu dört isim, hakikatin dört ayrı parçasını değil, tek hakikatin dört vechini bildirir. El-Evvel , bütün varlığın ontolojik kaynağıdır. El-Âhir , bütün varlığın teleolojik gayesidir. Ez-Zâhir , hakikatin görünen âyetleridir. El-Bâtın ise o âyetlerin işaret ettiği görünmeyen derinliktir. İnsan, Zâhir’den Bâtın’a yürür; Evvel’den geldi...

Yolun Fenomenolojisi : Sırât, Asfalt ve Toprak Değil; Erdemdir. İnsan, doğduğu andan öldüğü ana kadar bir yol üzerindedir. Bu yol, herkes için ortaktır. Zengin-fakir, mümin-kâfir, zalim-mazlum, âlim-cahil... Hepsi aynı hayat yolunda yürür. Yol doğumla başlar, ölümle sona erer. Fakat aynı yolda yürümek, aynı yolculuğu yapmak demek değildir. İncil’de Eriha’dan Kudüs’e giden yolda yürüyen beş kişi anlatılır. Biri kendi hâlinde yolculuk eden bir insandır. Biri hayduttur; aynı yolu kullanır ama yolu zulmün mekânına çevirir. Biri kâhindir; yaralıyı görür, üzülür, fakat geçip gider. Biri Levi’lidir; o da aldırmadan yoluna devam eder. Sonuncusu ise Samiriye’lidir; yaralıya yaklaşır, yaralarını sarar, onu güvenli bir yere ulaştırır ve masrafını üstlenir. Beşi de aynı fizikî yolda yürümektedir; fakat hakikatte aynı sırât üzerinde değildir. Çünkü sırât, asfalt değildir. Sırât, erdemli yürüyüştür. Asfalt, herkesi taşır; zalimi de mazlumu da, merhametliyi de merhametsizi de. Sırât ise yalnızca haki...

Neden/Niçin Namaz Kılıyoruz?!. Niçin namaz kılıyorsun? diye sorulduğunda çoğumuzun verdiği cevap aynıdır : Allah emrettiği için. Bu cevap doğrudur. Fakat Kur'an, bizi burada durdurmaz. Çünkü Allah’ın her emrinin bir hikmeti, her hikmetinin de bir amacı vardır. Bunun için ikinci soruyu sormamız gerekir : Allah, salâtı niçin emretti?!. Kur'an’da namazın adı “salât = الصلاة tır. Kelime ص ل و kökünden gelir. Bu kökten türeyen fiil ve isimler Kur'an’da çok sayıda farklı kalıpta geçer. Kökün anlam alanı; Allah’a yönelmeyi, O’na bağlanmayı, O’nu anmayı, O’nun rahmetine yönelmeyi ve O’nunla canlı bir irtibat kurmayı içine alan zengin bir anlam dünyası oluşturur. Fakat bütün bu anlamlar bizi aynı soruya götürür : İnsan niçin Allah'a yönelir?!. Cevap şudur : Allah’tan destek, güç ve sebat almak için. Çünkü insan zayıf yaratılmıştır. Nefsiyle, korkularıyla, arzularıyla ve dünyanın baskılarıyla tek başına mücadele edemez. Salât, insanın gerçek güç kaynağına yeniden bağlanmasıdır....

"Farklı" Bir Kevser Okuması Giriş : Kur'an’ı Anlamada Dil, Kültür ve Hedef (Bir Usûl Denemesi) “Bir metin, ancak konuştuğu dil, yaşadığı kültür ve yöneldiği hedef birlikte dikkate alındığında doğru anlaşılabilir.” Kur'an, belirli bir tarih içinde, belirli bir dili konuşan ve belirli bir kültürün içinde yaşayan insanlara hitap ederek nazil olmuştur. Bununla birlikte, o yalnızca kendi dönemine hitap eden tarihî bir metin değildir; tarih içinde konuşan fakat tarihi aşan ilâhî bir hitaptır. Bu sebeple Kur'an’ı anlamak isteyen kimse, aynı anda üç farklı ufku birlikte dikkate almak zorundadır: Dil, kültür ve hedef. 1. Dil Kur'an’ın ilk muhatabı Araplardır; dili ise Arapçadır. Bu sebeple Kur'an’ın kullandığı her kelime, öncelikle kendi dilinin tabiî anlam alanı içinde değerlendirilmelidir. Ancak bir kelimeyi anlamak, yalnızca sözlük karşılığını bilmek değildir; her kelimenin bir kökü, bir tarihî serüveni, bir kullanım alanı ve diğer kelimelerle kurduğu anlam iliş...

İnsanî Hâllerin Fenomenolojisi Kur'an, insana önce ne bildiğini değil, hangi hâlde bulunduğunu sorar. Çünkü insanın hakikatle kurduğu ilişkiyi belirleyen bilgi miktarı değil, varoluş hâlidir. Aynı vahiy birine şifa ve rahmet olurken, diğerine ziyanı artırıyorsa (17/82); aynı yol birini hakikate ulaştırırken, diğerini felâkete götürüyorsa, bunun sebebi ne vahyin ne de yolun değişmesidir. Değişen, insanın hâlidir. Bu sebeple Kur'an, insanı dışarıdan önce içeriden okur. Kalbin mühürlenmesi, katılaşması, hastalanması, ürpermesi, mutmain olması, inkâr etmesi veya iman etmesi, birbirinden farklı bilgi seviyelerini değil; birbirinden farklı varoluş hâllerini anlatır. İnsanın aslî hâli mîsak ile başlar. Mîsak, insanın Hakikat’e verdiği ilk sözdür. Bu söz, insanın yaratılış istikâmetini belirleyen ontolojik bağdır. İnsan, bu bağa sadık kaldığı ölçüde kendisi olur; ondan uzaklaştığı ölçüde kendine yabancılaşır. Mîsaka sadakat, yönü (vechi) belirler. Çünkü insan önce kalbiyle yönelir, son...

Farkındalık (Şuur) ve Gaflet İnsan, farkındalık sahibi bir varlıktır. Fakat onun en büyük problemi bilgisizliği değil, şuurunun yönünü kaybetmesidir. Kur’an’ın “gaflet” dediği şey de tam budur. Çoğu zaman gafleti, “bilmemek” diye anlarız. Oysa Kur’an’ın anlattığı gaflet, bundan çok daha derindir. Gaflet, hakikatin ortadan kalkması değildir; hakikatin fark edilmemesidir. Güneş doğmuştur; fakat gözler kapalıdır. Bağ kopmamıştır; fakat bağlı olan, bağını unutmuştur. Bu sebeple Kur’an, insanın en temel hatasını şöyle teşhis eder : “ İnsan, başıboş bırakıldığını mı hesap ediyor?! .” (75/36) Dikkat edilirse âyet, “insan başıboş bırakılmıştır.” demez. “İnsan, böyle mi hesap ediyor?!.” diye sorar. Demek ki problem varlıkta değil, varlığa ilişkin muhasebededir. İnsan, hayatını bir hesap üzerine kurar. Neye güveneceğini, neyi mutlak kabul edeceğini, neye tutunacağını hesap eder. Bu hesap doğruysa yön de doğrudur; yanlışsa bütün hayat yanlış bir istikamete akmaya başlar. İşte Kur’an’ın başka bir ...

Şuurun Fenomenolojisi : Gafletten Zikre, Yanlış Hesaptan Hakikate İnsan üzerine konuşan çağdaş disiplinlerin önemli bir kısmı, şuuru beynin ürettiği bir fonksiyon olarak ele alır. Bilincin hangi nöral ağlardan doğduğunu, hafızanın nasıl oluştuğunu, benliğin nasıl inşa edildiğini araştırırlar. Bunlar değerli çalışmalardır; ancak çoğu kez şuuru kapalı bir sistem içinde incelerler. Oysa Kur’an’ın ilgilendiği temel mesele, şuurun nasıl üretildiği değil, nereye yöneldiğidir. Kur’an’ın merkezî problemi cehalet değildir; gaflettir. Cehalet, bilginin yokluğudur. Gaflet ise hakikatin üzerinin örtülmesidir. İnsan hakikatin içinde yaşar; fakat onu fark etmez. Rab ona şah damarından daha yakındır; fakat insan uzak olduğunu zanneder. Misak çözülmemiştir; fakat insan onu unutmuştur. Bu sebeple Kur’an’ın temel çağrısı bilgi yüklemek değil, uyandırmaktır. Kendisini “zikir”, “tezkire”, “nur”, “hüdâ” ve “furkan” olarak tanıtması bundan dolayıdır. Kur’an, uyuyan şuura seslenir. Şuur, yalnızca bilişsel bi...

Hayal Kırıklığı ve Ölümün Fenomenolojisi İnsan, bağ kuran bir varlıktır. Hayatı boyunca güveneceği, dayanacağı ve kendisini taşıyacağı bir merkez arar. Hiç kimse bağsız yaşayamaz. Asıl soru, bağlanıp bağlanmamak değil; neyin bağına girdiğimizdir. Her bağ, aynı sağlamlıkta değildir. Bazıları geçicidir; bazıları ise kalıcıdır. Bazıları insana güven verir gibi görünür; fakat ilk sarsıntıda çözülür. Bazıları ise insanı zamanın, korkunun ve ölümün ötesine taşır. İşte hayal kırıklığı, bu ayrımın ilk işaretidir. Hayal kırıklığı, yalnızca bir beklentinin boşa çıkması değildir. O, insanın bağlandığı şeyin sandığı kadar sağlam olmadığının ortaya çıkmasıdır. Kırılan, hayalden önce güvendir. Çünkü insan, kendisini taşıyacağını düşündüğü bir dayanağın aslında kendisi kadar fanî olduğunu fark etmeye başlar. Fakat insan bu hakikati çoğu zaman tam olarak göremez. Her kopan bağın yerine yenisini koyar. Kaybettiği servetin yerine yenisini arar; biten ilişkinin yerine başka bir ilişki kurar; çöken ideolo...