KUR’ÂNÎ ÜÇ KAVRAM : EŞÜDD, RÜŞD VE İSTİVÂ

Kur’ânî Üç Kavram : Eşüdd, Rüşd, İstivâ

1. Eşüdd : İnsanın biyolojik ve zihinsel gücünün zirvesi.

2. Rüşd : Aklî ve ahlâkî olgunluk; doğruyu seçme ve sorumluluk alabilme yetisi.

3. İstivâ : Denge, kemâl, yerli yerine oturma. İnsan için kişilik ve kapasite olgunluğu; Allah için arş üzerindeki mutlak hâkimiyet.

İnsan için sıralama : Eşüdd → Rüşd → İstivâ. (Fiziksel güç → Aklî/Ahlâkî olgunluk → Denge/Kemâl.)

Allah için ise sadece istivâ; O’nda eşüdd ve rüşd gibi eksik aşamalar yoktur; O’nda her şey sınırsız ve mutlaktır.

Kur’ân’da İstivâ Kullanımları

Kur’ân’da istivâ kavramı farklı bağlamlarda kullanılır :

1. Allah’ın Arşa istivâsı, evrendeki/âlemdeki mutlak hâkimiyeti ve egemenliği ifade eder. (Tâ-Hâ 20:5, A’raf 7:54.)
2. Göğe yönelme ve yaratılış düzeni anlamında istivâ, yaratma ve düzenleme yönelimini belirtir. (Bakara 2:29.)
3. İnsan için istivâ, kişilik veya kapasite olgunluğunu simgeler (Kasas 28:14.)
4. Fiziksel yerleşme anlamındaki örneklerde = bir gemiye binmek veya binit üzerine oturmak gibi durumlarda, istivâ bir yere oturma ve dengeye gelme anlamını taşır. (Mü’minûn 23:28, Hûd 11:44.)

Bu farklı kullanımların ortak noktası, dengeye gelip yerli yerine oturma, tamamlanmadır.

Harf-i Cerlerin Etkisi

• استوى على : Üzerine yerleşmek, hâkimiyet kurmak.

• استوى إلى : -e yönelmek, düzenlemek, yaratmak.

• Alâ : Kontrol. (Allah’ta mutlak, insanda sınırlı.)

• İlâ : Yönelme ve düzenleme süreci.

İnsan İstivâsı ve Ahlâkî Sınır

İnsan bir şeye istivâ eder. (= Gemiye biner, deveyi sürer, bir makamda veya direksiyona oturur.) Onlarda da mutlak hâkimiyeti yoktur; kontrolü ve gücü sınırlı, sorumluluğu ahlâkîdir.

Kur’ân bunu hatırlatır : “Bismillahi mecrâhâ ve mürsâhâ” (Nuh’un Gemisi) “Sübhâne’l-lezî sehhara lenâ hâzâ”

Özet : İnsan, hiçbir şey üzerinde mutlak hâkim değil; istivâsı emânet, geçici ve sorumluluk yüklüdür.

İnsan-Allah İstivâ Kıyaslaması

İnsan istivâ ettiğinde ortaya çıkan hâkimiyet algısı, Allah’ın istivâsı yanında küçücük bir kıyastır.

Bu anlayış insanın güç sarhoşluğuna kapılmasını önler; her istivâ sorumluluk ve şükür bilinci ile dengelenir.

İnsan için istivâ sınırlı, geçici ve ahlâkî hâkimiyet anlamına gelir; Allah için istivâ mutlak, sınırsız ve hakikî hâkimiyeti ifade eder.

Ana Mesaj : İnsan kendine, malına-mülküne, ailesine, ülkesine hâkim olduğunu sanabilir; ancak bu hâkimiyet keyfî ve mutlak değil, ahlâkî ve sorumluluk çerçevesindedir. Allah için istivâ, mutlak, sınırsız ve hakikî hâkimiyeti ifade eder. Çünkü Mülk, O’nundur; bizler O’nun mülkünde emânetçiyiz ve O’nun mülkünü O’nun istediği gibi kullanmak mecbûriyetindeyiz!.