AKIL NASIL Bİ "ŞEY"?!.

Akıl nasıl bi “şey”?!.

İnsandaki akıl, konuşma ve görme yetisi gibi doğuştan var olan bir yetidir; potansiyel olarak doğrudan fiilî bir etkisi yoktur. Ancak bu yeti, irade tarafından yönlendirildiğinde ve faal akla bağlandığında hakikati kavrama ve uygulama kapasitesine dönüşür.

Klasik İslâm filozofları

• Fârâbî : Akıl hem potansiyel hem fiilîdir. İnsan aklı, aktif akıl ile birleşirse = bağ kurarsa hakikati kavrar; faal akla bağlanmazsa yalnızca teorik bilgiyle sınırlı kalır.
• İbn Sînâ : İnsan aklı, potansiyel ve aktif akıl olarak ayrılır. Potansiyel akıl teorik yeti; aktif akıl, varlık ilkelerini kavrayan, insanı hakikate ulaştıran ilâhî güçtür.
• Molla Sadrâ : Akıl, insanın varlık bilgisini fiilî hâle getiren bir yetidir; fiilîleşmiş akıl, insanı metafizik hakikate taşır. Akıl ve irade birleştirildiğinde insan, hem epistemik hem ahlâkî kemâle ulaşır.

Mutasavvıflar

• Beyazıd-ı Bistâmî : Akıl, kalbin ve ruhun temizliğiyle birleşince nûru idrak eder. Aklın faal hâle gelmesi, irade ve kalbin tezkiye süreciyle mümkündür.
• Harakânî : Akıl, insanın içsel nûrunu açığa çıkaran bir yetidir; fiilî akıl, irade ve kalp birlikteliğiyle hakikati kavrar.
• Kuşeyrî : Akıl, tasavvufî terbiye ve riyazetle güçlenir; kalbin tezkiye süreciyle birleşen akıl, hakikati gören ve uygulayan bir işlev hâline gelir.

Tasavvuf ve metafor

Tasavvuf perspektifinde akıl, lamba metaforuyla ele alınır, potansiyel olarak ışık verir, ancak yanması için irade ve faal aklın enerjisine ihtiyaç vardır. İnsan aklını iradesiyle faal akla bağladığında nûr hâline gelir; bağlantı koparsa karanlık ve sapma başlar. İrade, aklın yönünü tayin eder; kalbin tezkiye süreci ise lambanın ışığını netleştirir. Akıl ve irade birlikte faal akla bağlandığında insan melekî mertebeye yaklaşır; aksi hâlde aklı şeytanî yön kazanır.

Modern felsefe

Kant’ın teorik ve pratik aklı da bu çerçeveyle paraleldir. Teorik akıl, insanın potansiyel bilgisini kavrar; pratik akıl, bilgiyi eyleme ve ahlâkî hedefe dönüştürür. Bu bağlamda pratik akıl, faal akla karşılık gelir. Teorik aklı fiilî hâle getirir ve iradeyi doğru yöne kanalize eder. Nûr, pratik akla bağlı teorik aklın fiilî hâle gelmesidir; kopma hâlinde ise zulûmât ortaya çıkar.

Kur’ân perspektifi

Kur’ân’da akıl, çoğunlukla fiil kalıplarıyla işlenir ve bu, onun aktif bir işlev olduğunu gösterir. Örneğin :

• Ya’qilûn (يعقلون) akletmek, kavramak, idrak etmek.
• Ta’qilûn (تعقلون) düşünmek, akıl yürütmek.
• Tezekkerūn تذكرون)) hatırlamak, ibret almak.
• Tefekkür (تفكر ) derin tefekkür, düşünme.
• Tedebbür (تدبر) ) nazar ve tefekkürle derin anlam çıkarma.

Bu fiil kalıpları, aklı pasif bir yeti olarak değil, fiil hâline gelmiş bir işlev/aktif güç olarak ortaya koyar. Akıl, faal akla bağlandığında nûru ortaya çıkarır; koparsa zulûmât hâli meydana gelir.

Batı aklı

Batı, aklı insanî bir güç olarak merkeze koymuş ve onu bilim, teknoloji ve toplumsal inşa projelerinin temeli hâline getirmiştir. Ancak burada ortaya çıkan akıl, faal aklın ilâhî bağlantısından kopuk, kendini yeterli gören ve müstağnî bir akıldır. Kendi başına hakikati idrak edebileceğini zanneden bu akıl, tıpkı voltajı düşük veya düğmesi kapalı bir lamba gibidir, yeti hâlinde vardır fakat fiilîleşmeye yanaşmaz. Batı bilimi, bu bağımsız akla dayanarak büyük başarılar sağlamış olsa da, hakikati, ahlâkî yönü ve metafizik boyutu çoğu zaman görmezden gelmiştir.

Özet ve kavramsal bağ

• Akıl = yeti / potansiyel.
• İrade = yön ve kanalize eden güç.
• Faal akıl = ilâhî fiil / enerjiyi fiilî hâle getiren güç.
• Nûr = hakikati kavrayan ve uygulayan aklın fiilî hâli.
• Zulûmât = faal akla bağlantının kopması veya voltajın düşmesi.
• Kur’ânî fiilî akıl, aklın aktif işlevi, fiil hâline gelmiş yetisi.
• Batı aklı = faal akıldan kopuk, müstağnî, kendi başına yeterli olduğunu sanan akıl.

İnsandaki akıl düğmesi kapalı tutulursa, akıl hâlâ bir yeti olarak durur, ama fiilîleşmez/faalleşmez; nûr ortaya çıkmaz ve insan zulûmât içinde kalır. İnsan, aklını iradesiyle faal akla bağladığında hem hakikati idrak eder hem de ahlâkî kemâle ulaşır. Böylece akıl, irade ve faal aklın birlikteliği, klasik felsefe, mutasavvıflar, modern felsefe, Kur’ân ve Batı aklı perspektiflerinin karşılaştırmalı analizinde insanın hakikî özgürlüğü ve nûru ile doğrudan bağlantılıdır.

İman, aklın doğru yönü/kıbleyi seçmesi ve fiilî hâle gelmesi; şirk ise, yönsüzlük/kıblesizlik ve savrukluktur.