İRADE VE İLÂHÎ RAHMET

İRADE VE İLÂHÎ RAHMET

1) Giriş : İrade Probleminin Yeniden Kurulması

İrade, klasik tartışmalarda ya mutlak bağımsızlık ya da tam belirlenmişlik arasında tanımlanmıştır. Bu iki uç, insan tecrübesini eksik açıklar.

Bu metin, iradeyi üçüncü bir zeminde ele alır : İrade, kendi başına yeterli bir güç değil; ilâhî rahmetle açılan bir yönelme imkânıdır.

Bu nedenle mesele “irade var mı?” değil, “irade nasıl mümkün oluyor?” sorusudur.

2) Ontolojik yapı : A ve B’nin Yeniden Tanımı

A – Hakikat ve İlâhî Rahmet

A, yalnızca bir “ilke” değil, aynı zamanda :

• Varoluşu mümkün kılan Kaynak.

• Yönelimi açan Rahmet. 

• İlişkiyi kurulabilir hâle getiren aşkın gerçekliktir.

Bu anlamda A, hem referans hem de imkânı açan rahmettir.

B – İnsanî Alan

B, insanın içinde bulunduğu :

• Kültürel,

• Psikolojik,

• Epistemik,

• Tarihsel katmanların bütünüdür.

B, sadece kararın zemini değil, aynı zamanda sınırıdır ama belirleyici değildir.

3) İrade : Bağımsız Güç değil, Açılmış İmkâna Yönelim

İrade, bu yapıda bir “özgür üretici güç” değil, bir cevap verme kapasitesidir.

İrade şu üç düzeyde ortaya çıkar :

1. A’nın açtığı imkâna yönelme.

2. B’nin içinde bu yönelimi gerçekleştirme.

3. Bu yönelimi sürdürme veya terk etme.

Dolayısıyla irade, bağımsız bir başlangıç değil, açılmış bir ilişkiye verilen cevaptır.

4) Sıçrama : Epistemik değil, Ontolojik Geçiş

Sıçrama, bilginin artması veya eksilmesiyle ilgili değildir.

Sıçrama :

• Bilmeden, bilmeme durumuna geçiş değil,

• Bilginin belirleyiciliğinin kırılmasıdır.

Bu kırılma sonrasında insan, bilgiye rağmen değil, açılmış imkân içinde yönelir.

5) İlâhî Rahmet : İmkânın Açılması

İlâhî rahmet, sistemde epistemik bir içerik değil, ontolojik bir şarttır.

Bu Rahmet :

• İradeyi zorlamaz.

• Fakat iradenin gerçekleşmesini mümkün kılar.

• Yönelimi üretmez, yönelimin alanını açar.

Bu nedenle A’nın B’ye rahmeti olmadan, B’nin sıçraması imkânsızdır.

6) İstidâdın Sınırı ve İradenin Alanı

İstidâd :

• B içinde yer alır.

• Kapasiteyi belirler.

• Ama yönü belirlemez.

İrade ise :

• İstidâd içinde çalışır.

• Ama istidâd tarafından tüketilmez.

Bu nedenle yapı, deterministik de sınırsız da değildir.

7) Hidâyet : Yönün Verilmesi

Hidâyet, insanın ürettiği bir sonuç değildir.

Hidâyet, A’nın rahmetiyle yönün açılmasıdır.

Bu açılma olmadan irade işlemeye devam eder ama yön üretme kapasitesi dağılabilir.

8) Özgürlük : Bağsızlık değil, Açılmış Bağa Cevaptır

Bu sistemde özgürlük, mutlak bağımsızlık da zorunluluk da değildir.

Özgürlük, A tarafından açılan imkâna B’nin iradî olarak cevap vermesidir.

Dolayısıyla özgürlük, bağsızlık değil, doğru bağlanma imkânıdır.

9) İmtihanın Yapısı

İmtihan :

• Farklı B alanları.

• Sınırlı istidâdlar.

• Sürekli yön verme zorunluluğu.

• A’nın rahmetle açtığı imkân üzerine kurulur.

Bu nedenle imtihan, bilgi eksikliği değil, açılmış imkân içinde yön verme zorunluluğudur.

10) Sonuç : İrade-Rahmet Birliği

Bu modelin nihâî formu şudur : İrade, B alanı içinde gerçekleşen; A’nın rahmetiyle imkânı açılan; hidâyetle yön verilen ve insanın cevabıyla şekillenen ilişkisel bir yönelim kapasitesidir.