ŞİDDET VE NEFRET

ŞİDDET VE NEFRET : MODERN PSİKOLOJİ VE KAYNAK PROBLEMİ

Şiddet ve nefret, genellikle “duygu patlaması” olarak anlaşılır. Oysa bu yüzeydir. Daha derinde mesele, duygunun varlığı değil; psişik enerjinin hangi yapıya bağlandığıdır.

Bu noktada modern psikoloji üç büyük açıklama hattı üretir :

1) Freud : Bastırma ve Geri Dönüş (İd-Ego-Süperego)

Sigmund Freud şiddeti temel olarak şu yapı içinde okur :

İd : Ham dürtü (saldırganlık, libido, haz).

Süperego : İçselleştirilmiş yasa/ahlâk.

Ego : Aracı yapı.

Şiddet burada çoğunlukla bastırılmış dürtünün geri dönüşü olarak ortaya çıkar. Yani enerji bastırılır, yön değiştiremeden geri döner, patlama üretir.

Freud’un diliyle şiddet, kontrol edilemeyen iç gerilim boşalımıdır.

Sınırlılık : Bu model yön (hakikat/ölçü) boyutunu neredeyse hiç içermez. Şiddeti “psişik basınç” olarak okur.

2) Jung : Gölge ve Bilinçdışı Bütünlük

Carl Jung ise şiddeti farklı bir yerden kurar : Her insanın “gölge” yönü vardır.

Bastırılan özellikler bilinçdışına itilir.

Bastırılan gölge, projeksiyonla dışarı yansıtılır.

Bu durumda nefret, kişinin kendi gölgesini dışarıda görmesi hâline gelir. Yani “kötü” sandığım şey, çoğu zaman benim kabul etmediğim tarafımdır.

Sınırlılık : Jung daha bütüncül olsa da, yine de “ontolojik yön” (A gibi bir referans) vermez; psikeyi kendi içinde dengeler.

3) Mihaly Csikszentmihalyi : Akış ve Optimal Düzen

Mihaly Csikszentmihalyi şiddeti doğrudan konuşmaz ama dolaylı olarak şunu önerir : Dağınık bilinç, kaos ve tatminsizlik. Flow (akış), düzen, odak, tatmin.

Burada şiddet, parçalanmış dikkat ve kontrolsüz motivasyonun sonucu olarak dolaylı biçimde anlaşılabilir. Ama kritik sınır şudur : Flow = optimal deneyim fakat optimal deneyim ahlâkî yön demek değildir. Yani yüksek düzen, doğru yön garantisi vermez.

4) A-B MODELİNDE HİZALANMA

Bu model üç yaklaşımı tek bir eksende toplar :

B : İnsanın İç Sistemi (= Dürtü + Gölge + Bilinç + Motivasyon).

A : Hakikat / Ölçü / Yön.

Burada temel tez şudur : Şiddet, enerji fazlalığı değil; yön kopmasıdır.

Freud’da, enerji patlaması; Jung’da, gölge projeksiyonu; Csikszentmihalyi’de, dikkat organizasyonu, yönsüz sistemin kendini hakikat sanmasıdır.

5) BİRLEŞTİRİCİ FORMÜL

Bu dört yaklaşımı tek cümlede toplarsak : Freud’da bastırılmış enerji geri döner. Jung’da bastırılmış parça dışarıya yansıtılır. Csikszentmihalyi’de dağınık dikkat kaos üretir.

A-B modelinde yönsüz sistem şiddet üretir.

6) KRİTİK SONUÇ

Şiddet ve nefret, sadece bastırma problemi değildir (= Freud); sadece gölge problemi değildir (= Jung); sadece dikkat problemi değildir (= Csikszentmihalyi). Bunların hepsi yan yüzlerdir.

Asıl düğüm : Enerjinin bir yön (A) ile bağının kopmasıdır.

7) SON CÜMLE

Şiddet, insanın içinde bir şeyin “fazla olması” değil; insanın içinde olan şeyin nereye ait olduğunu kaybetmesidir.

Yorumlar

Yorum Gönder

Bu blogdaki popüler yayınlar

İMAN - AMEL İLİŞKİSİ

Vita Activa - Vita Contemplativa. Amel-Eylem Yaşamı - Düşünce Yaşamı. Pratik Yaşam - Teorik Yaşam. Esasında bu iki yaşam (= iman ile amel), birbirinden ayrıl/a/maz. Bu, ruh ile beden gibidir. İman, ameli; amel, imanı tamamlar. İman, amelin özü/çekirdeği; amel, imanın meyvesidir. Öz (= iman), “çürük” olursa; meyve (= amel) “bozuk” olur. Meyvenin tadı (= lezzeti), özden, özün gücünden (= imandan) gelir. Ruhu, bedenden (= bedeni, ruhtan) ayırırsak, “ölüm” gerçekleşir. Bedenin her eylemi, ruhun emri/eseridir. Ruhta, akıl (= düşünce), arzu/istek ve irade yüklüdür. Elma/nın özü (= çekirdeği), elma olmayı ister. Düşünce (= fikir) adamı ve eylem (= aksiyon) adamı kategorileri, insandaki iman (= düşünce) ile ameli (= eylemi) birbirinden ayırmanın = insanı ikiye bölmenin sonucudur. Bu, düşünce (= fikir) adamında eylemi; eylem (= aksiyon) adamında düşünceyi yok var saymaktır. Bu, bu çağın “uzmanlık hastalığının” bir ürünüdür. Eylem, eylem için yapılmaz; eylemin (= amelin) bir amacı/ereği olmalıdı...
Devamı

MÂÛN NE DİYOR?!.

“Yazıklar olsun o namaz kılanlara; ki onlar namazlarından gâfildirler.” (107/4-5.) Sûrede eleştirilen, namazın kendisi değil, namaz ile hayat arasındaki kopukluktur. Namazda : “Yalnız Sana kulluk ederim” (= iyyâke na‘budu); namazdan sonra : Allah’a isyan eden otoritelere, arzulara, korkulara itaat; namazı ve dini şekilsel olarak doğru, ama istikâmet ve öz/ruh olarak yalanlamış olmaktır. Bu okuma, Mâûn sûresinin ahlâkî ve toplumsal bağlamıyla birebir örtüşür. Yetimi itip kakma, Yoksulu gözetmeme, Gösteriş, Bu, din/ibadet ile hayat arasındaki yarılmadır. Namazlarından gâfildirler, ne demek?!. Bu ifade klasik olarak üç şekilde okunur : Namazın vakitlerini umursamıyorlar. Namazın ruhunu/şuurunu kaybetmişler. Namazın gereğini, gerektiği gibi hayata taşımıyorlar. Namaz kılanların çoğu, 1. maddeye duyarlı ama 2. ve 3. maddeyi ıskalıyor. = Namazda : Yâ Rabbî yalnız Sana kulluk (= itaat) ederim diyor, namaz bitince (normal hayatta) Allah’a isyan edenlere itaat ediyor. Namaz, itaatin merkezini i...
Devamı

KİP

Kip : Fiillerin zamana göre kullanımı. Felsefede kip, değişkenlik durumu. Vardı. Varmış. Var. Var olacak... gibi. Geçmiş. Şimdiki ve Gelecek zaman. Mış, masal formu. Bir varmış, bir yokmuş gibi. Bir zamanlar bir kral varmış; Kârun gibi bir zengin; Sokrat gibi bir âlim varmış...  Şimdi nerelerdelermiş?!. Onların da, bizim gibi, bir zamanlar bir “şimdileri” vardı. Biz de, gün gelecek “masal”! olacağız; bize de birileri “varmış” diyecek... zaman hepimizi tarih sahnesine çekecek. Sonra ne olacak?!. Kimilerine göre bişey olmayacak; kimilerine göre de herkes tekrar dirilecek ve yaptıklarından tek tek hesaba çekilecek. ... Şimdi bu hayat bize bir masal gibi = mış gibi (= oyun-oynaşmış gibi) geliyor; hayatı ciddiye almıyoruz, onu bir fırsat olarak değerlendirmiyoruz; 'ölüm, sonumuz olacak, bu hayatın keyfini çıkaralım', diyoruz.  Hayatı masal gibi görsek de, her masal mutlu sonla bitmiyor. Esasında hiçbir masal bitmiyor; çünkü zaman durmuyor, geçmişten geleceğe sürekli akıyor. Dün var...
Devamı