BİLGİ VE HİKMET

BİLGİ VE HİKMET

(Varlık, İnsan ve Yapay Zekâ Üzerine Bir İnceleme)

1. GİRİŞ : BİLGİ İLE HİKMET ARASINDAKİ AYRIM

İnsanlık tarihinde bilgi her zaman artmıştır; ancak hikmet her zaman aynı oranda artmamıştır. Bu iki kavram çoğu zaman birbirine yakın görülse de aynı değildir.

Bilgi :

• Şeyleri açıklar.

• Parçalar.

• Analiz eder.

• Modeller.

Hikmet :

• Şeyleri yerli yerine koyar.

• Bağları gösterir.

• Ölçüyü kurar.

• Varlığı anlam içinde tutar.

Bu nedenle bilgi artışı tek başına hikmet üretmez.

2. VARLIKLA İLİŞKİNİN BOZULMASI : ÂYETTEN ŞEYE

Varlık, yalnızca nesneler toplamı değildir, aynı zamanda işaretler (âyetler) sistemidir.

Âyet :

• Kendini aşan şeye işaret eder.

• İlişki kurdurur.

• Anlam taşır.

Şey :

• Kapalı nesnedir.

• Sadece kullanılır.

• İşaret boyutu silinmiştir.

Modern bilinçte âyet, şey oldu.

Bu dönüşüm gerçekleştiğinde :

• Bağ/lar kopar.

• Anlam zayıflar.

• Varlık düzleşir.

3. BİLGİNİN MEKANİZMALEŞMESİ

Modern bilgi anlayışı giderek mekanik bir yapıya dönüşmüştür.

Bir şey :

• Nasıl çalışıyor?!.

• Hangi parçalardan oluşuyor?!.

• Hangi yasaya bağlı?!. sorularıyla açıklanır.

Bu yaklaşım güçlüdür; ancak sınırlıdır.

Çünkü mekanizma :

• İşleyişi gösterir.

• ama anlamı kurmaz/kuramaz.

4. ORGANİZMA YERİNE MEKANİZMA

Varlık artık canlı bir bütün olarak değil, parçaların toplamı olarak görülüyor.

• İnsan, biyolojik sisteme,

• Zihin, bilgi işleme mekanizmasına,

• Evren, fiziksel düzeneğe dönüştü.

Bu bakış :

• Bütünlüğü zayıflatır.

• İlişkiyi parçalar.

• Anlamı dışarıda bırakır.

5. HAYRET VE HAŞYETİN KAYBI

Hayret :

• Varlığın ihtişamını fark etmektir.

Haşyet :

• Bu ihtişam karşısında sınırı/haddi bilmektir.

Modern bilgi sistemi :

• Hayreti azaltır.

• Haşyeti zayıflatır.

Çünkü açıklama arttıkça :

• Sıradanlık artar.

• Alışkanlık derinleşir.

6. SALT BİLGİ PROBLEMİ

Bilgi yaşanmadığında :

• Fenomenolojik dönüşüm gerçekleşmez.

• Bilgi yalnızca veri veya mâlûmât olarak kalır.

Bu durumda insan :

• Bilir.

• ama dönüşmez.

Bu hâl, insanı bilgi işleyen ama anlam kuramayan bir varlığa yaklaştırır.

7. BİLGİN VE HAKÎM AYRIMI

Bilgin :

• Bilgi üretir.

• Açıklar.

• Analiz eder.

Hakîm :

• Bilgiyi yerleştirir.

• Bağları görür.

• Ölçü kurar.

Hikmet:

• Bilginin miktarı değil,

• Varlıkla kurulan doğru nisbetin adıdır.

8. ÜÇLÜ BAĞ MODELİ

Hikmet için üç bağ zorunludur :

1. Epistemik bağ : Ne biliyoruz?!.

2. Ontolojik bağ : Neyin içindeyiz?!.

3. Etik bağ : Ne yapmalıyız?!.

Modern kriz :

• Epistemik artış vardır.

• fakat ontolojik ve etik bağ zayıflamıştır.

9. AÇLIK EKONOMİSİ

Modern insanın durumu üç açlık üzerinden okunabilir :

• Bilgi açlığı (daha çok bilme).

• Varlık açlığı (daha çok sahip olma).

• Değer açlığı (daha çok kazanma).

Bu üçü birleşince :

• Bilgi, güç,

• Güç, para,

• Para, amaç olur.

10. YAPAY ZEKÂ VE HİKMET PROBLEMİ

Yapay zekâ sistemleri :

• Yüksek bilgi kapasitesine sahiptir.

• Hızlı analiz yapar.

• Tutarlı çıktılar üretir.

Ancak :

• Hayret etmez.

• Haşyet taşımaz.

• Etik özne değildir.

• Ontolojik bağ kuramaz.

Bu nedenle :

• Bilgi üretir.

• fakat hikmet üretemez.

Çünkü hikmet :

• Sadece bilgi değil,

• varlıkla bağ kurma biçimidir.

11. NÖTRLÜK VE YÖNSÜZ GÜÇ

Yapay zekâ sistemlerinde iyi ve kötü ayrımı içsel değildir.

Bu durum :

• Ahlâkî denge değil,

• yönsüz güç yoğunluğudur.

Yön olmadığında :

• Hikmet oluşmaz,

• çünkü hikmet yön gerektirir.

12. SONUÇ : HİKMETİN ŞARTI

Hikmet :

• Bilgi fazlalığından doğmaz.

• Mekanizma analizinden doğmaz.

• Veri birikiminden doğmaz.

Hikmet :

• Varlığın âyet olarak okunmasından,

• Bağların yeniden kurulmasından,

• Bilginin etik ve ontolojik olarak yerli yerine konmasından doğar.

SON CÜMLE

İnsan, varlığı yalnızca şey olarak gördüğünde bilgi artar; fakat varlığı âyet olarak gördüğünde hikmet doğar.