BİLMEK İSTEYENLER İÇİN

Özgürlük ve Kulluk Modern insan (= zihni modern düşünceyle formatlanmış insan), özgürlük ile kulluğu bir araya getirmekte zorlanır. Modern düşünce, özgürlüğü çoğu zaman hiçbir otoriteye bağlı olmamak şeklinde tanımlar. Kur'an’ın özgürlük anlayışı farklıdır; ve insanın hiçbir otoriteye bağlı olmamasının mümkün olmadığını söyler. Çünkü insan, kendisini aşan bir hakikate yönelmeden yaşayamaz. Mesele, insanın bir şeye bağlanıp bağlanmaması değil; hakikate mi, yoksa sahte ilâhlara mı bağlanacağıdır. İnsanın kaderi kulluktur. Hiç kimse mutlak anlamda bağımsız değildir. İnsan mutlaka bir şeye kulluk eder; Allah’a, nefsine, hevâsına, servete, makama, ideolojiye, şöhrete, devlete, korkularına veya insanların beklentilerine... Asıl soru, insanın  kul olup olmayacağı değil; kime kul olacağıdır. İşte Zümer sûresi 29. âyet, bu gerçeği çarpıcı bir temsille anlatır. Bir tarafta birbirleriyle çekişen birçok efendinin elindeki bir köle, diğer tarafta yalnız tek efendiye bağlı bir köle... Ardından K...

Sahte Özgürlük İllüzyonu ve Hakîkî Kulluk İnsanın özgürlüğü ve özerkliği üzerine bina edilen modern itirazlar, ilk bakışta cazip görünse de insan varoluşunun çıplak hakikatiyle karşılaştığında dağılmaya mahkûmdur. Kulluğa itiraz edenler, insanın sınırlılığını yalnızca fiziksel bir olgu sayarak teolojik kulluktan kaçabileceklerini; Tanrı’ya kulluğu da sıradan bir kölelik biçimi zannederek hümanist bir özerklik kurabileceklerini düşünürler. Oysa bu, modern zihnin en büyük yanılsamalarından biridir. Burada “kulluk”tan maksat yalnızca dînî bir âidiyet veya ritüeller bütünü değildir. Kulluk; insanın hayatını anlamlandıran, iradesini yönlendiren ve varlığını kendisine göre şekillendirdiği en yüksek bağlılıktır. Bu sebeple mesele, insanın kul olup olmaması değil; kime veya neye kul olduğudur. 1. İtiraz : İnsanın doğaya, biyolojiye ve ölüme bağımlı olması bir “kulluk” değil; yalnızca varoluşsal bir sınırlılık değil midir?!. Cevap : Sınırlılık, Olgu Değil; Kulluğun Yatağıdır Bu itirazı dile get...

Kul, Kullanılır.  İnsan, kullanılmaktan bütünüyle kurtulamaz. Fakat kul olmak ile kul edilmek aynı şey değildir. Kul olmak , insanın ontolojik durumudur. İnsan mutlak anlamda bağımsız değildir. Hayatı boyunca bir amaca hizmet eder; bir hakikate, bir değere, bir iradeye veya bir güce yönelir. Kul edilmek ise bambaşka bir şeydir. Bu, insanın başka insanlar, ideolojiler, kurumlar, sermaye, piyasa, teknoloji, medya, nefis veya arzular tarafından araç hâline getirilmesidir. Burada insan artık özne değil; başkalarının amaçlarına hizmet eden bir nesnedir. “ Kullanmak ” denildiğinde aklımıza önce eşya gelir. Kalemi kullanırız, telefonu kullanırız, bilgisayarı kullanırız. Oysa modern dünyanın en büyük körlüklerinden biri, sadece eşyayı kullandığımızı zannetmemiz; insanın da insanı kullandığını, hatta çoğu zaman bizim de kullanılmakta olduğumuzu göremeyişimizdir. Hayatın hemen her alanı görünür ve görünmez kullanma ilişkileriyle örülüdür. İşçi patron tarafından, patron sermaye tarafından; ...

Vesvâs ve Hannâs : İki Kavram, Tek Faaliyet Bu metin, Kur'an’ın iletişim anlayışının tamamını ele alma iddiasında değildir. Burada yalnızca onun küçük; fakat son derece önemli bir boyutu üzerinde durulacaktır : İnsanın kalbine ulaşan ve onu görünmez biçimde etkileyen iletişim . Çünkü Kur'an’ın Vesvâs-il Hannâs diye isimlendirdiği faaliyet, özünde insanın iç dünyasını hedef alan bir etkileme ve yönlendirme faaliyetidir. Kur'an’da vesvese beş yerde geçer (7/20, 20/120, 50/16, 114/4-5). İlk iki âyette vesvesenin faili şeytandır. Kâf sûresinde ise insanın kendi nefsine fısıldadığı düşüncelerden söz edilir. Nâs sûresi ise dikkatleri fâilden çok yönteme çevirir. Burada önemli olan, vesveseyi kimin yaptığı değil; nasıl yaptığıdır. Son âyette bu faaliyetin cinlerden de insanlardan da gelebileceği belirtilerek, vesvesenin yalnız metafizik değil, beşerî boyutuna da işaret edilir. Vesvâs , insanın kalbine kuruntu, şüphe, işkil ve yanlış yönelişler fısıldayan faaliyettir. Hannâs ise...

Olması Gerekeni Kim Belirler?!. (İçkinlik Tıkanması, Döngüsellik Krizi ve Tevhîdin Ontolojik İmkânı) Her dünya görüşü, açık ya da örtük olarak şu temel soruya cevap vermek zorundadır : Olması gerekeni kim belirler?!. Çünkü ahlâk, hukuk, siyaset ve din dâhil bütün normatif alanlar, bu soruya verilen cevabın üzerine inşâ edilir. “İyi nedir?!.”, “Doğru nedir?!.”, “Adâlet nedir?!.” gibi bütün sorular, nihayetinde “olması gerekeni belirleme yetkisi kime aittir?!.” sorusuna dayanır. Aşkın ilke (Allah) paranteze alındığında, geriye yalnızca insan, toplum, tarih veya tabiat kalır. Böylece içkin olan, fark edilmeden mutlaklaştırılır. Oysa kendisi açıklanmaya muhtaç olan hiçbir şey, başka bir şeyin nihâî temeli olamaz. Bu noktada modern düşünce farklı yönlere gitmiştir. Hume, “olandan olması gereken türetilemez” diyerek bu kopuşu teşhis etmiştir. Kant, olması gerekeni saf akılda; Rousseau genel iradede; Hegel tarihin ve Tinin gelişiminde; Darwin hayatın biyolojik süreçlerinde; Nietzsche ise güç ...

Modern Felsefenin Ontolojik Krizi Modern felsefe, insan düşünce tarihinin en büyük zihnî atılımlarından birini gerçekleştirmiş; varlığı, bilgiyi, insanı ve tarihi yeniden düşünmeye cesaret etmiştir. Bu yönüyle ona büyük bir entelektüel miras borçluyuz. Ancak aynı süreç, beraberinde şu temel soruyu da yeniden gündeme getirmiştir : Varlık, tarih ve anlam nihayetinde neye dayanır?!. Descartes’tan Heidegger’e kadar uzanan çizgide bu soruya farklı cevaplar verilmiştir. Kimi zaman özne, kimi zaman akıl, kimi zaman tin, kimi zaman tarih, kimi zaman irade, kimi zaman da varlık, açıklayıcı ilke olarak öne çıkarılmıştır. Bu kavramlar, düşünce tarihine önemli katkılar sunmuş; ancak hiçbiri, kendisinden daha üst bir ilkeye ihtiyaç duymaksızın, varlığı, tarihi ve insanı kuşatıcı biçimde temellendirebilmiş değildir. Belki de modern felsefenin temel güçlüğü burada ortaya çıkmaktadır. Aşkın bir temelden uzaklaşıldığında, tarih içinde yer alan bir unsurun tarih üstü bir ilkeye dönüştürülmesi kaçınılmaz...

Tevbe, Evbe ve İnâbe Tevbe, evbe ve inâbe kavramları; İslam düşüncesinde, tasavvufta ve tefsir geleneğinde kulun Yaratıcısıyla olan bağını yeniden kurma ve derinleştirme süreçlerini ifade eden, birbiriyle akraba ama “derinlik ve muhatap seviyesi bakımından ayrışan” üç temel merhaledir. Gelin önce bu kavramların genel çerçevesine ve onların özgün ve ince anlamsal farklarına bakalım. Genel Çerçeve : Tevbe, Evbe ve İnâbe Nedir?!. Arapça dil kökleri ve klasikleşmiş tasavvufî/kelâmî tanımlar üzerinden bakıldığında bu üç kavram şöyle kademelendirilir : Tevbe (T-V-B) : Sözlükte “dönmek” demektir. Istılahta ise kişinin işlediği bir günahtan veya hatadan pişmanlık duyarak vazgeçmesi, sıradan/avâm düzeydeki dönüştür. Muhatabı genelde “günah ve hatadır”. Avâmın hâli olarak görülür; cezadan/günahtan Allah’a kaçış anlamı taşır. İnâbe (N-V-B) : Sözlükte “bir yere tekrar tekrar dönmek, temsil etmek, yerini almak” anlamlarına gelen “nevb” kökündendir. Istılahta, kalbin gafletten uyanarak “ devamlı v...

HATLAR NEREDE KOPTU?!. Batı düşüncesindeki asıl kırılma, çoğu zaman Nietzsche’nin “Tanrı öldü.” sözüyle başlatılır. Oysa bu ifade, bir başlangıç değil; uzun bir tarihsel sürecin ulaştığı son duraklardan biridir. Hatlar çok daha önce kopmaya başlamıştır. Kanaatimizce bu kopuşun ilk büyük eşiği Descartes’tir. Descartes, Tanrı’yı inkâr etmez; aksine Tanrı’yı bilginin güvencesi olarak kabul eder. Ancak düşüncenin hareket noktasını “Rab” değil, “ben” yapar. “Düşünüyorum, öyleyse varım.” önermesiyle birlikte, bilen özne, hakikatin başlangıç noktası hâline gelir. Böylece epistemoloji, ontolojinin önüne geçer. Bu değişim ilk bakışta küçük görünse de, sonraki iki asırlık düşünce tarihini belirleyen esas kırılma burada yaşanır. Çünkü insan, hakikati artık öncelikle Rabbin rubûbiyetinden değil, kendi aklından hareketle kurmaya başlar. Hegel, bu çizgiyi en sistematik biçimde geliştirir. Onda Tanrı, tarihte kendini açan Mutlak Tin olarak yorumlanır. Ardından Feuerbach, Tanrı’yı, insanın yüceltilmiş...

Kıyâme Sûresi : Rabbini Unutan İnsanın Psikolojisi Kıyâme sûresi çoğu zaman ölüm, diriliş ve hesap sûresi olarak okunur. Bu doğrudur; ancak eksiktir. Çünkü sûre, yalnızca gelecekte meydana gelecek bir olayı haber vermez; o olaya inanmakta zorlanan, onu sürekli öteleyen ve bu sebeple farklı bir psikoloji geliştiren insanı da tasvir eder. Bu yönüyle Kıyâme sûresi, sadece kıyametin değil; Rabbini unutan insanın psikolojisinin de sûresidir. Sûrenin ilk bölümü (1-19), insanın hakikat karşısındaki tavrını ortaya koyar. İnsan dirilişi uzak görür; hesabı aklından çıkarır; vahiy okunurken bile hakikati teslim almak yerine ona karşı zihnî bir savunma geliştirmeye çalışır. Kur'an ise dikkatleri kudret tartışmasına değil, insanın bakış açısına çevirir. Sorun, Allah’ın diriltmeye gücünün yetip yetmemesi değil; insanın Rabbiyle ilgili tasavvurunun zayıflamasıdır. İkinci bölümde (20-35) bu yanlış tasavvurun insan ruhunda nasıl bir psikolojiye dönüştüğü anlatılır. “Hayır! Siz peşin olanı seviyor, ...

Kur'an’ın Medeniyet Tasavvuruna “Açılan Kapı” : Fâtihâ  Fâtihâ, Kur'an’ın ilk sûresidir; fakat anlattığı hikâye insanlık tarihinin en başında/n başlar. İnsanlığın ilk büyük sorusu, “insan kimdir” değildir. Kur'an’ın açtığı ufukta ilk soru şudur : “ Elestü bi-Rabbikum?!. = Ben sizin Rabbiniz değil miyim?! .” (7/172.) Demek ki insanlık serüveni, Rubûbiyeti tanımakla başlar. İlk ahid, Allah’ın varlığına değil; O’nun Rab oluşuna verilmiştir. Ardından insan yeryüzünde halife kılınır : “ Ben yeryüzünde bir halife yaratacağım.” (2/30.) Ancak bu halifelik, Rubûbiyetten bağımsız bir hâkimiyet değildir. İnsan, yeryüzünde kendi hevasının değil; Rabbinin mîzanının taşıyıcısı olmakla sorumludur. Fakat insan bu istikâmeti koruyamaz. Âdem kıssasında gerçekleşen hubût, yalnızca mekânsal bir iniş değil; yönün ve dengenin bozulmasıdır. Bunun üzerine ilâhî hitap gelir : “ Benden size bir hidâyet geldiğinde, kim Benim hidâyetime uyarsa artık onlar için korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir...

Ses, Söz, Sem’ ve Sessizlik :  Kur'an’da Anlamın Fenomenolojisine Doğru İnsan dünyaya gözlerini açtığında önce seslerle karşılaşır. Rüzgârın uğultusu, suyun şırıltısı, gök gürültüsü, kuşların ötüşü... Bunlar henüz insan dili değildir; fakat tamamen anlamsız da değildir. Her biri varlığın kendine özgü bir söyleyişidir. Kur'an’ın kâinatı “âyetler” olarak nitelemesi, bu seslerin ve olayların yalnızca fiziksel olgular olmadığını, aynı zamanda bir hakikate işaret ettiğini düşündürür. İnsan ise bu tabii seslerin üzerine ikinci bir katman inşâ etmiştir : Söz . Söz, sesin toplumsallaşmış ve anlam taşıyan biçimidir. Böylece ses, sözün taşıyıcısı; söz ise mânânın taşıyıcısı olur. Fakat mânâ ne yalnızca sözün içinde, ne de yalnızca onu dinleyenin zihnindedir. Mânâ, hitap ile muhatabın buluştuğu yerde doğar. Konuşan ile dinleyen arasında gerçekleşen bu canlı karşılaşma, anlamın gerçek mekânıdır. Bu sebeple anlam, tek taraflı bir aktarım değil; karşılıklı bir oluş hadisesidir. Kur'an’ı...

İstivâ, Vüs’at, İhâta, Verâ ve Âyet : Tevhîdin Ontolojik Dengesi Allah ile âlem ve insan arasındaki ilişki, insan düşüncesinin en çok tartıştığı meselelerden biridir. Tarih boyunca bu konuda iki temel sapma ortaya çıkmıştır. Birincisi, Allah’ı âlemden bütünüyle uzaklaştıran bir aşkınlık anlayışıdır. İkincisi ise Allah ile âlemi özdeşleştiren bir içkinlik anlayışıdır. Oysa Kur'an, bu iki ucu aynı anda aşan bir kavramsal denge kurmaktadır. Bu dengenin anahtar kavramlarından biri, Bakara sûresi 255. âyette geçen “ vesia ” fiilidir : “ O’nun Kürsüsü gökleri ve yeri kuşatmıştır.” Bu cümlede asıl vurgu “ Kürsî ”den önce “ vesia ” üzerinedir. Çünkü kuşatma, ancak mutlak bir vüs’at ile mümkündür. Sınırlı olan, mutlak anlamda kuşatamaz. Bu sebeple vüs’at , sıradan bir genişlik değil; hiçbir sınır tarafından kuşatılamayan mutlak enginliktir. Fakat Kur'an bununla yetinmez. Allah, sadece Vâsi’ (واسع) değildir; aynı zamanda  Muhît’tir . Vüs’at ile ihâta aynı şey değildir. Vüs’at , ilâhî ...

Varlıkta İnsanın Farkı Her varlık, varlığını Allah’tan aldığı gibi değerini de Allah’tan alır. Çünkü değer, varlığa sonradan insan tarafından yüklenen öznel veya toplumsal bir anlam değildir; yaratılışın ontolojik bir boyutudur. Varlığı Var Eden, her varlığa bir yer, bir ölçü ve bir değer takdir etmiştir. Ancak bütün varlıklar aynı değerde değildir. Varlıkta bir değer hiyerarşisi vardır. Bu hiyerarşinin mutlak zirvesinde ise Varlığı Var Eden Allah bulunur. O, bütün değerlerin kaynağıdır; fakat O, hiçbir varlık gibi değildir. Varlığı Var Eden, yalnızca varlığı değil; bilgiyi ve değeri de yaratılış düzenine yerleştirmiştir. Bu sebeple ontoloji, epistemoloji ve aksiyoloji birbirinden kopuk alanlar değildir. Bunlar aynı hakikatin farklı görünümleridir. Etik ise bu hakikatin insan hayatında gerçekleşme biçimidir. Kulluk, varlığın, bilginin ve değerin insan hayatında yeniden tevhîd edilmesidir. İnsan da bu ontolojik düzen içinde yaratılmıştır. Beşer olarak her insan, Allah’ın kendisine bahşe...

Kulluğun Hayattaki Tezahürleri Kulluk, sadece inanılan bir düşünce, sadece söylenen bir söz veya sadece taşınan bir kimlik değildir; aynı zamanda insanın hayatında görünür hâle gelen bir hakikattir. Bir insanın Rabbi ile kurduğu ilişki, en açık biçimde fiillerinde, tercihlerinde, ahlâkında ve hayatı yaşama tarzında tezahür eder. Bu sebeple kulluk, “Ben ile Sen” arasındaki canlı ilişkinin hayata yansımasıdır. Buradaki “Sen”, Allah’tır; “Ben” ise O’nun muhatabı olan kuldur. Bu ilişkinin doğruluğu, sadece dilde kalan bir ikrarla değil; aynı zamanda hayatın içinde ortaya çıkan tezahürlerle anlaşılır. Sadece “Ben” diyen insan, fiillerini kendisine mal ederek Allah’ı hayatın dışına iter. Sadece “Sen” diyen insan ise, kendisini iradesiz bir varlığa dönüştürerek sorumluluğunu silikleştirir. Kur'an ise bu iki ucu birlikte reddeder. Ne insanı mutlak fâil yapar ne de onu iradesiz bir varlığa indirger. Nisâ sûresinin 78 ve 79. âyetleri bu dengeyi dikkat çekici bir şekilde kurar. “De ki : Hepsi...

Ölümlü ile Ölümsüz Arasında İnsan : Felsefenin Açmazı, Vahyin Ufku İnsan, ölümlü ile ölümsüz; sonlu ile sonsuz; madde ile mânâ arasında yaşayan bir varlıktır. Onun değeri de gerilimi/dramı da bu aradalıktan/arada olmaklıktan doğar. Madde olmadan mânâ görünmez; mânâ olmadan madde konuşmaz. Beden, ruhun evidir; ruh ise bedenin ufkudur. Ev olmadan ufuk yaşanmaz; ufuk olmadan ev yalnızca taştan ibaret kalır. Ölümlü, ölümsüzün karşıtı değildir; onun görünür olduğu alandır. Sonlu, sonsuzu sınırlayan değil; ona işaret eden bir âyettir. Madde, hakikatin düşmanı değil; onun okunabilir hâlidir. Bu yüzden insan ne yalnızca bedendir ne de yalnızca ruhtur. İnsan, madde ile mânâ arasındaki gerilimde yaşayan bir varlıktır. Ruh, insanı Hakk’a yönelten ilâhî çağrıdır. Hevâ ise, peşin olana, yakın olana ve kolay olana çeker. Biri ufku açar, diğeri ufku daraltır. İrade ise bu iki çağrı arasında tercih eden merkezdir. Potansiyel bütün insanlarda ortaktır; fakat bu potansiyelin görünürlüğü, aktivasyonu ve ...

İyi ki Var… Elim var… iyi ki var. Ayağım var… iyi ki var. Gözüm görüyor, kulağım işitiyor, aklım düşünüyor, kalbim hissediyor… iyi ki var. Nefes alıyorum; hava var. Su var; susayınca içiyorum. Toprak var; üzerinde yürüyor, ondan çıkanlarla besleniyorum. Güneş doğuyor; ışığıyla görüyor, sıcaklığıyla yaşıyorum. Ağaçlar var; gölge oluyor, meyve veriyor. Gece var, gündüz var. Ailem var, dostlarım var. Kısacası, hayatımı mümkün kılan sayısız nimet var. Elhamdülillâh. = الحمد لله İnsan biraz durup düşünse, sahip olduğunu sandığı şeylerin ne kadar az; kendisine verilmiş olanların ise ne kadar çok olduğunu fark eder. Elimi ben yapmadım. Gözümü ben yaratmadım. Kalbime ben komut vermedim. Kanımı damarlarımda ben dolaştırmıyorum. Uyurken bile beni hayatta tutan düzeni ben yönetmiyorum. Her sabah yeniden açılan gözlerim, her nefeste çalışan ciğerlerim, durmaksızın atan kalbim ve düşünen aklım, bana ait değildir; bana emanetler. Buna rağmen çoğu zaman bunları unutuyor; (Kârun gibi) evimle, arabamla...

LAST CALL – SON ÇAĞRI “De ki: Ey kendilerine karşı haddi aşan kullarım! Allah'ın rahmetinden ümidinizi kesmeyin. Şüphesiz Allah bütün günahları bağışlar. Çünkü yalnız O, çok bağışlayandır, engin merhamet sahibidir.” (39/53) Bu, Kur'an’ın bütün insanlığa yaptığı en büyük umut çağrılarından biridir. Bir bakıma bu, evrensel son çağrıdır : Universal Last Call. Son 2,5 dakika… (*) İnsanın 80-90 yıllık ömrü, âyetlerin sunduğu ilâhî zaman ufkunda bir an gibidir. Ne var ki insana bu 2,5 dakika hiç bitmeyecekmiş gibi gelir. Hep vakit var sanır. Tövbeyi erteler. Hakikate yönelmeyi erteler. Allah’a dönüşü erteler. Daha sonra... der. Fakat Kur'an hemen ardından şöyle seslenir : “ Rabbinize yönelin ve O'na teslim olun; size azap gelmeden önce ...” (39/54) Ve devam eder : “ Rabbinizden size indirilenin en güzeline uyun; size farkına varmadan ansızın azap gelmeden önce ...” (39/55) Çünkü tercih süresi sonsuz değildir. Her nefes, o 2,5 dakikadan sessizce bir parça eksiltmektedir. Sonr...

Yatırım : Batmayan Ticaretin Fenomenolojisi İnsan, hayatı boyunca yatırım yapar. Kimi parasını, kimi bilgisini, kimi zamanını, kimi emeğini, kimi sevgisini ve kimi de bütün ömrünü bir şeye yatırır. Bu yüzden yatırım, sadece ekonomik bir kavram değil; insanın neye inandığını, neyi değerli gördüğünü ve hangi yöne yürüdüğünü gösteren varoluşsal bir tercihtir. Modern ekonomi yatırımları kısa, orta ve uzun vadeli diye sınıflandırır. Fakat çoğu zaman en önemli değişkeni hesaba katmaz : Ölüm . Oysa ölüm, bütün yatırımların nihâî muhasebesidir. Ölümle birlikte tamamen anlamını yitiren bir yatırım, gerçekte ne kadar güvenlidir?!. Buna karşılık ölümden sonra da değer üretmeye devam eden bir yatırım varsa, asıl güvenli yatırım o değil midir?!. Kur'an bu noktada eşsiz bir ifade kullanır : “ Ticâreten len tebûr.” Yani asla batmayacak, iflas etmeyecek, değerini kaybetmeyecek bir ticaret. (35/29.) Bu, sadece yatırımcısına kazanç sağlayan bir ticaret değildir. Gerçek yatırım, sahibinin ömrünü aşa...

TEVHÎD VE ŞİRK : HAKİKATİN BİRLİĞİ VE PARÇALANMASI Tevhîd, çoğu zaman yalnızca “Allah birdir."” cümlesiyle ifade edilir. Bu doğrudur; fakat eksiktir. Çünkü Kur'an’da tevhîd sadece Allah’ın birliğini haber veren bir inanç cümlesi değil, varlığı, bilgiyi, ahlâkı ve hayatı bir bütün hâlinde okuma ilkesidir. Şirk ise yalnızca Allah’a ortak koşmak değildir. Şirk, hakikatin birliğini parçalamaktır. Bir parçayı mutlaklaştırıp diğer parçalardan koparmaktır. Bu nedenle şirk, önce insanın idrakinde başlar; sonra ahlâkına, hayatına ve tarihine yayılır. Kur'an’ın büyük ilkelerinden biri şudur : “ Hüve’l Evvelü ve’l Âhiru ve’z Zâhiru ve’l Bâtın. ” (57/3.) Bu dört isim, hakikatin dört ayrı parçasını değil, tek hakikatin dört vechini bildirir. El-Evvel , bütün varlığın ontolojik kaynağıdır. El-Âhir , bütün varlığın teleolojik gayesidir. Ez-Zâhir , hakikatin görünen âyetleridir. El-Bâtın ise o âyetlerin işaret ettiği görünmeyen derinliktir. İnsan, Zâhir’den Bâtın’a yürür; Evvel’den geldi...

Yolun Fenomenolojisi : Sırât, Asfalt ve Toprak Değil; Erdemdir. İnsan, doğduğu andan öldüğü ana kadar bir yol üzerindedir. Bu yol, herkes için ortaktır. Zengin-fakir, mümin-kâfir, zalim-mazlum, âlim-cahil... Hepsi aynı hayat yolunda yürür. Yol doğumla başlar, ölümle sona erer. Fakat aynı yolda yürümek, aynı yolculuğu yapmak demek değildir. İncil’de Eriha’dan Kudüs’e giden yolda yürüyen beş kişi anlatılır. Biri kendi hâlinde yolculuk eden bir insandır. Biri hayduttur; aynı yolu kullanır ama yolu zulmün mekânına çevirir. Biri kâhindir; yaralıyı görür, üzülür, fakat geçip gider. Biri Levi’lidir; o da aldırmadan yoluna devam eder. Sonuncusu ise Samiriye’lidir; yaralıya yaklaşır, yaralarını sarar, onu güvenli bir yere ulaştırır ve masrafını üstlenir. Beşi de aynı fizikî yolda yürümektedir; fakat hakikatte aynı sırât üzerinde değildir. Çünkü sırât, asfalt değildir. Sırât, erdemli yürüyüştür. Asfalt, herkesi taşır; zalimi de mazlumu da, merhametliyi de merhametsizi de. Sırât ise yalnızca haki...

Neden/Niçin Namaz Kılıyoruz?!. Niçin namaz kılıyorsun? diye sorulduğunda çoğumuzun verdiği cevap aynıdır : Allah emrettiği için. Bu cevap doğrudur. Fakat Kur'an, bizi burada durdurmaz. Çünkü Allah’ın her emrinin bir hikmeti, her hikmetinin de bir amacı vardır. Bunun için ikinci soruyu sormamız gerekir : Allah, salâtı niçin emretti?!. Kur'an’da namazın adı “salât = الصلاة tır. Kelime ص ل و kökünden gelir. Bu kökten türeyen fiil ve isimler Kur'an’da çok sayıda farklı kalıpta geçer. Kökün anlam alanı; Allah’a yönelmeyi, O’na bağlanmayı, O’nu anmayı, O’nun rahmetine yönelmeyi ve O’nunla canlı bir irtibat kurmayı içine alan zengin bir anlam dünyası oluşturur. Fakat bütün bu anlamlar bizi aynı soruya götürür : İnsan niçin Allah'a yönelir?!. Cevap şudur : Allah’tan destek, güç ve sebat almak için. Çünkü insan zayıf yaratılmıştır. Nefsiyle, korkularıyla, arzularıyla ve dünyanın baskılarıyla tek başına mücadele edemez. Salât, insanın gerçek güç kaynağına yeniden bağlanmasıdır....