BİLMEK İSTEYENLER İÇİN

Orta Yol : Ben’in Huzuru Bazı düşünce gelenekleri (tasavvuf, genelde Doğu) huzuru Ben’in tamamen yok edilmesinde arar. Bazıları ise (indivudüalizm, hümanizm, genelde Batı) Ben’i mutlaklaştırır ve kurtuluşu Ben’in kendini gerçekleştirmesinde görür. • Ben’i silmek başka, • Ben’i aşmak başka, • Ben’i yerli yerine koymak başka. Ben, ilk ikisine de mesafeli duruyorum. Ben yok olmayacak; çünkü sorumluluk Ben’e ait; çünkü hesap, Ben’den sorulacak. Seçimi yapan ve sorumluluk alan, Ben. Aynı zamanda Ben, merkezde de olmayacak; çünkü Ben merkez olursa ölçü kendisi olur. Kendini ölçü yapan Ben, sonunda küçülür ve kendini kaybeder. Bu nedenle paradoksal gibi görünen şu durum ortaya çıkıyor : Ben’i koruyarak Ben-merkezcilikten çıkmak. Aslında tevhîdî yönelimin en zor taraflarından biri de budur. Çünkü Ben’i silmek de Ben’i putlaştırmak da daha kolaydır. Zor olan, Ben’i muhafaza ederek yerine koymaktır. Bu durumda Hakikat ile Ben rakip olmaz. Çünkü mesele ya Ben ya Hakikat değildir. Ben’i, Hakikate ...

Nominal İman, Fonksiyonel Şirk ve Secde  Bu yapı, modern dînî bilincin üç ayrı “inanç tipi”ni değil, tek bir merkez probleminin üç farklı görünümünü açıklar : Referansın nereye yerleştiği ve hayatı kimin yönettiği sorusu. 1. Nominal İman : İsim Düzeyi Nominal iman, Tanrı’nın varlığının kabul edildiği fakat bu kabulün karar üretim mekanizmasına dönüşmediği hâldir. Bu düzeyde : • Tanrı vardır. (= Ontolojik kabul.) • İman dili vardır. (= Kimlik/söylem düzeyinde.) • Fakat iman işlev/amel üretmez (= Yönlendirme yoktur, imanın hayatta etkisi görünmez.) İman, bir etiket olarak kalır; hayatı şekillendiren bir ilke hâline gelmez. Temel problem şudur : Referansın var olması, onun belirleyici olması anlamına gelmez. 2. Fonksiyonel Şirk : Referansın Dağılması Nominal imanın pratik sonucu çoğu zaman fonksiyonel şirktir. Bu düzeyde Tanrı inkâr edilmez; fakat fiilî olarak : • Kararları Tanrı belirlemez. • Hayatı çoklu merkezler belirler. Bu merkezler şunlardır : • Çıkar • Toplum • Devlet- Millet...

A-B MODELİNDE B’NİN A’YA YÖNELİMİ MESELESİ VE لَا وَزَرَ PRENSİBİ  A, bir konum ya da seçenekler arasında yer alan coğrafî veya fizikî bir merkez değildir. Bunu 2/177, net bir şekilde açıklar : “Yüzünüzü Doğu ve Batı tarafına/yönüne çevirmeniz birr değildir. Birr : Allah’a, âhiret gününe, meleklere, Kitaplara ve Nebîlere iman etmek; malını sevdiği hâlde onu yakınlarına, yetimlere, yoksullara, yol oğluna, yardım isteyenlere, rikab olanlara vermek; salâtı ikâme etmek, zekâtı vermek, söz verdiği zaman sözünü yerine getirmek, sıkıntıda, zorlukta ve felakete uğrama durumunda sabretmektir. İşte bunlar, sâdık olanlardır. Ve işte bunlar, takvâ sahibi olanlardır. ” A, yönelimin kendisini mümkün kılan hakikat zemini ve tüm yönelimlerin doğruluk ölçütüdür. Bu nedenle A’nın dışında ikinci bir ontolojik alan, merkez ya da sığınak yoktur. B, yönelimi kuran, anlamı temsil eden ve fiili üreten bilinç alanıdır. B’nin tüm kararları, yönelimleri ve fiilleri A’ya nispetle gerçekleşir; fakat bu nispe...

YKS ve ZHS : Hitâb, Oluş, Seçim ve Sorumluluk Üzerine Bir Okuma Bu hafta sonu YKS yapıldı. Milyonlarca genç aynı anda, aynı süre içinde, farklı alanlardan sorulara cevap verdi. Kimi iyi hazırlandı, kimi daha az hazırdı. Kimi bazı alanlarda güçlüydü, kimi başka alanlarda. Sonuçlar henüz açıklanmamış olsa da herkesin bildiği temel gerçek şudur : Bu sınavda belirleyici olan şey, sorulara verilen cevaplardır. Bu durum, daha geniş bir çerçeve için küçük ama öğretici bir örnek olarak görülebilir : Zorunlu Hayat Sınavı (ZHS). 1. Hitâb Olarak Şartlar ZHS’de “soru”, klasik anlamda sabit bir test maddesi değildir. Soru, hayatın bizzat kendisidir. Biyoloji (cinsiyet, güç, beden), coğrafya, zaman, tarih, imkânlar ve çevresel koşullar… bunların tamamı sorunun içeriğini değil, hitâbın formunu oluşturur. Şartlar dışsal bir dekor değil, imtihanın kendisinde konuşan bir yapıdır. Bu anlamda hayat, pasif bir alan değil; sürekli hitâb üreten bir düzendir. Her insan, kendi şartları içinde farklı bir hitâba...

Anakronik Dinden Dinamik Dine : “Zât-en ve Zaten” Varlık ve Hukuk Okuması 1. Dilin Arkeolojisi ve Ontolojik Fark İnsanın varoluş serüveni ve hakikat arayışı, çoğu zaman felsefe kitaplarından önce konuştuğu dilin içinde saklıdır. Türkçede sıradan bir pekiştirme zarfı gibi kullandığımız “zaten” kelimesi, dikkatle incelendiğinde bizi varlığın en temel ayrımına götürür : Mutlak Varlık ile bağımlı varolanlar arasındaki ontolojik farka. Arapça kökenli “zât”, bir şeyin özü, kendisi ve hakikatidir. Kelâm geleneğinde ve İslâm felsefesinde bu kavram, varlığı başka hiçbir sebebe bağlı olmayan Vâcibü’l-Vücûd’u işaret eder. Bu açıdan düşünüldüğünde : Zât-en Var/lık, varlığı kendi özünden olan, var olmak için başka hiçbir şeye ihtiyaç duymayan Mutlak Kaynak’tır. Buna karşılık insanın varlığı kendinden değildir. İnsan kendisini her zaman önceden verilmiş bir dünyanın içinde bulur. Doğduğu zamanı seçemez; ailesini seçemez; bedenini seçemez; içine geldiği şartları seçemez. Bu durum, Heidegger’in “fırla...

TEODİSE PROBLEMİ : ŞER NEREDEDİR?!. Teodise problemi, en yalın hâliyle şu sorudan doğar : Eğer Allah mutlak hayır, mutlak kudret ve mutlak hikmet sahibi ise, kötülük nereden gelmektedir?!. Bu soru çoğu zaman yanlış bir yerden sorulur. Çünkü sorunun içine fark edilmeden bir ön kabul yerleştirilir : Kötülük de tıpkı iyilik gibi bir “varlık”tır ve varlık alanında bir yere sahiptir. Oysa mesele tam da burada düğümlenmektedir. 1. Varlığın Aslı Hayırdır Önce ontolojik zemini doğru kurmak gerekir. Mutlak ve Zorunlu olan yalnızca Allah’tır. O, Zât-en = Zâtında Varlık’tır. Mutlak Varlık eksiklik kabul etmez. Eksiklik kabul etmeyen Varlık’ta kötülük, bozukluk veya kusur düşünülemez. Bu sebeple Zât-en Varlık mahzâ hayırdır. Mahzâ hayır olanın fiili de hayırdır. Yâsîn 82 bunu son derece açık bir şekilde ifade eder : “O’nun işi, bir şeyi dilediği zaman ona yalnızca ‘Ol!’ demesidir; o da oluverir.” Burada yaratma ile murad arasında ikinci bir mekanizma yoktur.”Ol” emri doğrudan varlığa yöneliktir. D...

SELÂM : İSLÂM’IN BAŞLANGICI, YOLU VE SONU İslâm, Müslim, Müslüman, Selâm, Silm, Selîm ve Sâlim... Bunların hepsi aynı kökten gelir : س ل م / سلم ( = S-L-M) Bu yüzden bu kelimeler birbirinden bağımsız değildir. Hepsi aynı hakikatin farklı görünümleridir. • Selâm : Esenlik, güven, selâmet. • Silm : Barış, çatışmasızlık, uyum. • İslâm : Kendini hakikate teslim ederek selâmete yönelmek. • Müslim : Teslim olan. • Selîm : Bozulmamış, arınmış, sağlam. • Sâlim : Zarardan kurtulmuş, esen kalmış. Bu halkaların merkezinde ise tek bir kelime vardır : Selâm . Fakat Kur'an’ın Selâm’ı, günlük dilde kullandığımız “barış veya esenlik” kavramlarından çok daha derindir. Çünkü Kur'an’da Selâm, sadece savaşın olmaması değil; varlığın kendi hakikatiyle çatışmaması hâlidir. • İnsanın Rabbiyle kavga etmemesi, • Fıtratına savaş açmaması, • Hakikatten kopmaması, • İç bütünlüğünü kaybetmemesidir. Bu yüzden Selâm, sadece dış dünyaya ait bir durum değil; ontolojik bir emniyet hâlidir. SELÂM VER...

SON SÖZ, SON SÛRE, SON UYARI Nâs sûresi, insanın dış dünyasına değil, iç dünyasının en hassas hattına konuşur : Sudûra . Çünkü bozulma da korunma da oradan başlar. Davranış en son halkadır; fakat yönelim en baştadır. İnsan tecrübesi tek bir çizgi değildir. Algıdan başlar, duyguya taşar, düşünceye dönüşür, kararda yoğunlaşır ve eylemde görünür olur. Fakat bu zincir, görünen bir mekanizma değil; görünmeyen bir yönelimin mimarisidir. Vesvese tam da bu mimarinin en ince yerinden çalışır. Bozulmanın Katmanları Kur’ânî okumada bozulma çoğu zaman tek noktada başlamaz. Yavaş ve katmanlı bir çözülme vardır: İlk bozulma Rubûbiyette olur. İnsan, kendisini terbiye eden hakikati parçalı görmeye başlar. • Doğa, • Toplum, • Kültür, • Anne-baba, • Tarih, • Sistem tek tek “terbiye edenler” olarak algılanır. Böylece Rabbin birliği değil, rubûbiyetin parçalanmış temsilleri öne çıkar. Merkez kayar. İkinci bozulma Melikiyet ve mülkiyette olur . Artık soru şudur : “Kim yönetiyor?!.” Burada otorite parçalanı...

KÖTÜLÜK BAĞLAMINDA ŞEYTANIN VE İNSANIN TRAJEDİSİ Mutlak ve Zorunlu Varlık yalnızca Allah’tır. O’nun dışındaki her şey mümkün varlıktır. Mümkün varlık, varlığını kendinden bulmaz; her an Allah’a muhtaçtır. Varlığı da, devamı da, sahip olduğu bütün imkânlar da O’na dayanır. Bu nedenle Allah ile yaratılmışlar arasındaki ilişki, iki eşit ontoloji arasındaki ilişki değildir. Bir tarafta Mutlak Varlık vardır; diğer tarafta ise varlığı bütünüyle O’na bağlı olan mümkün varlıklar. İmkân alanı da mümkün varlıkların alanıdır. Bu alan, alternatifli bir alandır : • İyi-kötü, • Doğru-yanlış, • Güzel-çirkin, • İtaat-isyan gibi farklı yönelimlerin mümkün olduğu bir alandır. Fakat bu alternatifler ontolojik olarak eşdeğer değildir. Çünkü Allah mahzâ hayırdır, mahzâ haktır ve mahzâ cemâldir. Bu nedenle mümkün varlığın değeri, Allah’tan bağımsızlaşmasında değil; Allah’a yönelişinde, yani istikâmetinde ortaya çıkar. Burada kötülük meselesi belirir. Kötülük, Allah’ın karşısında duran bağımsız bir ontolojik...

Fenomenolojik Açıdan Şeytan Okuması Şeytan meselesi çoğu zaman “kötülüğün kaynağı kimdir?” sorusu etrafında ele alınır. Oysa Kur'an’ın anlattığı iblis kıssasına dikkatle bakıldığında, meselenin merkezinde kötülüğün kökeninden çok, insanın hakikat karşısındaki konumu vardır. Fenomenolojik açıdan bakıldığında şeytan, öncelikle bir varlık tartışmasının değil, bir yöneliş tartışmasının konusu hâline gelir. 1. Mesele ilk günah değil, ilk ısrardır Âdem de emre muhalefet etti, iblis de. Fakat Kur'an’ın çizdiği ayrım burada başlamaz; hatadan sonraki tavırda ortaya çıkar. Âdem : “Rabbimiz! Kendimize zulmettik.” dedi. İblis ise : “Ben ondan daha hayırlıyım.” dedi. Birisi hatasını gördü; diğeri hatasını savundu. Birisi yüzünü Hakk’a çevirdi; diğeri yüzünü kendisine çevirdi. Bu yüzden şeytanı şeytan yapan şey, ilk secdesizlik değil, secdesizlikteki ısrardır. 2. Şeytanın asıl problemi bilgisizlik değildir İblis : • Allah’ı biliyordu. • Emri biliyordu. • Âhireti biliyordu. Hatta, “beni yenid...

GURUR / MAĞRURLUK ve “SENESİMÜHÛ ALE’L-HURTÛM” Kalem Sûresi 68/16-17. âyetlerin merkezinde aslında iki şey var : 1. İç yönelim (= Kibir / İstikbâr). 2. İmtihanın bu yönelimi açığa çıkarma yasası. Ve Kur’an bu ikisini “ceza-kıssa” diliyle değil, süreç diliyle anlatıyor. 1) Neden Burun = “Hurtûm”?!. Burun burada anatomik bir detay değil, bir sembolik merkez. Arapça kullanımda burun : • Yüzün en önde olan kısmı, • “Öne çıkma / üstün görünme” hissi, • Kibir ve gururla ilişkilenen beden parçası olduğu için seçilmiş. Yani kibir, insan yüzünün en uç noktasından görünür kılınır diyor. Bu yüzden âyet çok serttir. Onu cezalandıracağız, demiyor sadece; tam o gösterdiği üstünlük noktasını, tam da o burnunu havada tuttuğu noktadan onu damgalayacağız, diyor. Bu, psikolojik olarak şuna benzer : İnsan nereden büyüklük taslıyorsa, hakikat onu oradan indirir. 2) “Vesm” = Görünürlük Kazanmış İç Hakikat “Vesm” (= damga) sıradan bir işaret değil, • Kalıcı, • Silinmeyen, • Kimlik belirleyen bir izdir. Bu, ...

Hidâyet, Mîsak ve İstikrar : Ontolojik Bir Harita 1. Giriş : Hidâyet Bilgi değil, Yön Meselesidir Hidâyet, yalnızca doğru bilgiye ulaşmak değildir. Daha temel düzeyde, varoluşun yönünün açılmasıdır. İnsan bazen hakikati bilir, fakat yönünü kaybedebilir; bazen hakikate yönelir, fakat süreklilik gösteremeyebilir. Bu nedenle hidâyet, “bilme” değil, “istikâmet üzere kalma” problemidir. Bu istikâmetin zemini, insan ile hakikat arasındaki ilk bağda bulunur : Mîsak. 2. Mîsak : Temel Bağ ve Yönün Kökü Mîsak, insanın hakikatle kurduğu aslî bağdır. Bu bağ bir bilgi sözleşmesi değil, bir yönelim sözleşmesidir. İnsan burada yalnızca “biliyor” değildir; aynı zamanda “yönelmiş”tir. Mîsakın yapısı şu şekilde düşünülebilir : • Hakikatle karşılaşma, • Temel bir “evet”, • Yönün kurulması. Bu “evet”, insanın bütün sonraki tecrübelerinin zeminidir. Fakat bu zemin sabit kalmaz; zaman içinde aşınabilir. 3. Teklif : Mîsakın Zamana Açılması Teklif, mîsakın hayata çağrılmasıdır. Yani geçmişte verilmiş bir sözü...

İnsanın Durumu İnsan, kâinatın merkezinde değil; kâinatın içinde kendisine tahsis edilmiş dar bir imkân alanında yaşayan bir varlıktır. Bu alan, devasa bir küre içinde yalnızca 1 cm’lik bir tercih alanı gibidir. İnsanın iradesine taalluk eden alan yaklaşık bu kadardır. Fakat bu küçük alan, hem şehâdet (görünen âlem) hem de gayb (görünmeyen âlem), ilâhî ilim, kudret ve Rubûbiyet tarafından kuşatılmıştır. İnsan çoğu zaman bu küçük alanı merkezin kendisi sanır. Oysa ona verilen şey, kâinatı yönetmek değil; o küçük alanda yönünü belirleme imkânıdır. İmtihanın özü de burada ortaya çıkar. 1. Kâinat : Rubûbiyet Altında Bir Bütün Kâinat parçalı ve başıboş bir yapı değildir. İlk bakışta çokluk, çeşitlilik, hatta çelişki gibi görünen şeyler, daha derin bir okumada aynı merkeze bağlanan bir bütünlük içinde görünmeye başlar. Bu yüzden kâinatta tefâvütün olmaması, her şeyin aynı merkeze bağlı olmasıdır. İnsan ilk bakışta : • Kâinatı, • Hayatı, • Kendini, • Tarihi, • Ahlâkı, • Vahyi, • Kaderi aynı R...

Rab ve Fıtrat Ekseninde Bir Ahlâk Teorisi : Mukayeseli Bir Okuma Ahlâk felsefesi, tarih boyunca farklı merkez kavramlar etrafında şekillenmiştir. Fakat bu teorilerin çoğu, ahlâkın öncesinde yer alan daha temel bir soruyu varsayar : İnsan nedir?!. Çünkü “iyi”, “kötü”, “ödev” veya “erdem” gibi kavramlar, ancak belirli bir insan tasavvuruna dayanarak anlam kazanır. Bu metin, klasik ahlâk teorilerini “Rab ve Fıtrat” ekseninde yeniden okumayı amaçlar. 1. İki Oluş Düzeyi : Ahlâkın Ontolojik Zemini İnsan varlığı iki düzeyde anlaşılabilir : 1. Birinci Oluş : Biyolojik / Doğal Oluş İnsanın fizikî varlığını ifade eder : • Doğum • Biyolojik gelişim • Bedensel dönüşüm • Nörolojik yapı Bu alan tamamen doğal bir akıştır. İnsan bu oluşun faili değildir. 2. İkinci Oluş : İnsanlık Oluşu Bu düzey insanın asıl ahlâkî alanıdır : • Fıtratın açılması veya kapanması • Yönelimlerin şekillenmesi • Karakterin teşekkülü • Ahlâkın görünür hâle gelmesi Bu oluşun kaynağı insanda değildir; fakat insan bu oluşa seçim...

HUZUR : NEREDEYİZ, KİMİN HUZURUNDAYIZ?!. Huzur kelimesi, Arapça HDR حضر kökünden gelir. Aynı kök, hazır, hazır bulunmak, mevcut olmak, karşısında bulunmak anlamlarını da taşır. Kelimenin ilk ve en temel anlamı fizikîdir : Birinin yanında, önünde veya huzurunda bulunmak. Fakat zamanla kelime daha derin bir anlam kazanmıştır. Bugün ‘huzur’ dediğimizde yalnızca birinin yanında bulunmayı değil; gönül rahatlığını, sükûneti, güveni ve dinginliği de kastederiz. Bu iki anlam birbirinden kopuk değildir. Çünkü insan, kendisini emin olduğu bir huzurda bulduğunda sükûnete erer; güvendiği bir varlığın huzurunda bulunduğunu idrak ettiğinde kalbi yatışır. Peki dînî dilde “ Allah'ın Huzur’u ” dediğimizde neyi kastediyoruz?!. Önce şu soruyu soralım : Namazda Huzur’dayız. Sadece namazda mı?!. Hayır. Çünkü Allah yalnız namazda mevcut değildir. O, belirli bir mekâna sığan veya belirli zamanlarda hazır bulunan bir Varlık değildir. Bu nedenle insan, Allah’ın Huzur’una girmez; O’nun Huzur’undan çıkamaz k...

Adım Adım Sonsuza Açılan Koridor : Helikoid Bir Seyr-i Sülûk ve Kul Oluşun Katmanlı Yapısı (Helikoidi aşağıda açıklayacağım. Lütfen metni dikkatli okuyunuz.) Yol, doğrusal bir ilerleme değildir. Bir noktadan diğerine gidilen çizgisel bir süreç değil; aynı eksen etrafında sürekli dönen, fakat her dönüşte derinliği artan helikoid bir varlık hareketidir. Bu harekette “kemâl”, varış değil; aynı hakikate her seferinde daha az benlik yoğunluğu ile yeniden temas etmektir. Bu yüzden yol, bir yükseliş grafiği değil; bir derinleşme spiralidir. I. Noetik Katman İman : Anlamın Yön Değiştirmesi (Noetik, bilmeyi ve anlamayı = aklı konu alır.) İman, bilginin artışı değil, bilginin yön değiştirmesidir. Bu katmanda hakikat bir “bilgi nesnesi” olmaktan çıkar yön veren merkez hâline gelir. Zihin aynı kalır, fakat işleyişi dönüşür; açıklama ihtiyacı yerini yön ihtiyacına bırakır. Böylece helikoidin ekseni kurulur. Hareket vardır, fakat artık bir yön de vardır. II. Volitif Katman İslâm, İhlâs ve Takvâ : Yö...

Whitehead’in ve İslâm’ın Tanrı Tasavvuru : Süreç ile Samed Arasındaki Ontoloji Çatışması Alfred North Whitehead’in süreç metafiziği, Tanrı’yı klasik metafizikteki “mutlak, değişmez töz” fikrinden çıkarıp ontolojik bir ilişkisellik alanına yerleştirir. Bu sistemde gerçeklik “şeyler”den değil, “oluş anları”ndan (actual occasions) kurulur; dolayısıyla Tanrı da bu oluş ağının dışında duran salt bir zorunlu varlık değil, onunla ilişki içinde olan bir “kutup” hâline gelir. Buradaki kritik hamle şudur : Varlık değil, oluş (becoming) asıldır. Tanrı da bu oluşun içinde iki kutuplu bir yapı olarak düşünülür : • Primordial Nature : İmkânların, formaların ve düzenin ilkesel ufku. • Consequent Nature : Dünyadaki fiilî süreçlerin Tanrı’da “tecrübe edilmesi”!. Bu ikinci yön, Whitehead’in en radikal iddiasını doğurur : Dünya Tanrı’yı “etkiler”, Tanrı dünya ile birlikte “zenginleşir”!. Bu noktada Tanrı, artık klasik anlamda mutlak değişmezlik ile tanımlanamaz. Çünkü Tanrısal bilgi, tecrübe ve ilişki, s...

İTAAT, İBÂDET VE YÖN BÜTÜNLÜĞÜ İtaat ve ibâdet, insanın varoluşunda kaçınılmaz olan yönelim biçimleridir. İnsan, yönsüz kalamaz; mutlaka bir referansa bağlanır. Bu bağlanma bazen bilinçli bir tercih, bazen ise fark edilmemiş bir yönlenme olarak ortaya çıkar. Kur’ân’ın temel vurgularından biri bu yönelimin tekleştirilmesidir : “Ellâ te’abudû illâ İyyâH / إِيَّاهُ = O’ndan başkasına ibâdet etmemeniz…” (12/40.) Bu ifade, ibâdeti yalnızca bir ritüel olarak değil, yönün tek bir mutlak referansa bağlanması olarak sınırlar. 1) İTAATİN İKİ FORMU İtaat, yalnızca davranışsal uyum değil, yönlü bir bağlanmadır. Ancak bu yön iki biçimde ortaya çıkar : (A) Bilinçli İtaat Bilinçli itaat, referansını açıkça tanıyan itaattir. İnsan burada kime ve neye yöneldiğini bilir. Ara otoriteler bulunabilir, ancak bunlar nihâî referans değildir. Bu yapı, tek istikâmet ilkesine bağlıdır ve bütün ara yönelimleri bu merkez içinde anlamlandırır. (B) Bilinçsiz İtaat Bilinçsiz itaatte referans görünmez hâle gelir. İns...

Şeytan Kim, Stratejisi Ne?!. : İblo-Humonolojik Yaklaşım 1. Başlangıç Yanılgısı : Şeytanı Dışarıda Aramak Şeytan meselesi genellikle dışsal bir varlık problemi gibi ele alınır. Şeytan, insanın “dışındaki” bir fail, içeride sonuçlar üreten bir güçtür. Oysa Kur'an’ın anlatısı, daha baştan bu çerçeveyi kırar. Çünkü şeytan : • Yaratamaz. • Zorlayamaz. • Hakikat üretemez. • İnsanın iradesini iptal edemez. Sadece çağırır. “Ben sadece sizi çağırdım, siz de bana uydunuz.” (14/22.) Bu cümle, dışsal bir güç teorisini değil, içsel karşılık üretimi gerçeğini açar. Dolayısıyla temel soru şudur : Şeytan, insanı nasıl “dışarıdan zorlayarak” değil, “içeriden karşılık bulduracak şekilde” çalışır?!. 2. İblis Kimdir?!. (Sahte Rablik Problemi) İblisin ilk beyanı şudur : “Ben ondan hayırlıyım.” (38/76.) Bu cümle basit bir kibir değil, bir hüküm iddiasıdır. Çünkü “hayırlılık” : • Değer koymaktır. • Ölçü üretmektir. • Sıralama kurmaktır. Bu da “rablik” alanına girer. Burada iblis şu iddiayı taşır : “Değe...