BİLMEK İSTEYENLER İÇİN

Bir Çıkarım Olarak İnsanın Ölümü Bu yazı bir kehânet ve korku senaryosu değil. Mevcut eğilimlerin, kullanılan araçların ve benimsediğimiz rızaların mantıksal sonucu. İnsan, giderek daha fazla ölçülüyor . Ölçülen şey sadece davranış değil; zamanla niyet, irade ve ahlâk da ölçülebilir sanılıyor. Bu noktada mesele teknoloji olmaktan çıkar; insanın nasıl tanımlandığı meselesine dönüşür. Gözetimden Rızaya Bugün telefonlarımıza aylık raporlar gönderiliyor : Nerede bulunduğumuzu, Ne aldığımızı, Ne kadar yürüdüğümüzü, Ne kadar ekrana baktığımızı, vs. Bu gözetim gizli değil; aksine açık ve rızaya dayalı. “Kabul ediyorum” diyerek girilen bir düzen bu. Ama rıza da masum değil. Çünkü bu rıza, kolaylık karşılığında irade devridir. İnsan, kendi davranış haritasını teslim ederken bunun sonuçlarını çoğu zaman düşünmez. Suçun Dönüşümü : Fiilden Olasılığa Klasik hukuk ve ahlâk şuna dayanır : Yapmadın → suç yok. Yaptın → hesap var. Bu, imtihanın zeminidir. Fakat veri temelli yönetimlerde suç, giderek fii...

هوالباقى = Hüve'l Bâkî (Size bir “ölüyle konuşma” metni yazacağım.) Bu ibâre, … en çok mezar taşlarına yazılır. Ama ben, … mezar ziyaretlerinde, … bu sözü, … taştan değil, … taşın altından duyar gibi olurum. Âdetâ ölü bana şöyle der : “Ben yaşarken, … malıma, … servetime, … unvanıma, … makamıma, … dayılarıma (!), … bilgime, … eşe–dosta, … akrabaya, … milletime, … devletime, … güvendim. Ama, … bunların hiçbiri, … beni ölümden kurtaramadı, … Bak, … buradayım.” (Ve ben bunu, … kendi içimden de duyuyorum, ... Ben de hâlâ, … aynı hataları yapıyorum, diyorum. … ve ben de hâlâ, ... yanlış güvenlere/güvencelere tutunuyorum. Ölü bana yalvararak diyor ki :) Ey ziyaretçi!, Ne olur, benim yaptığımı yapma, … Benim gibi, … yaşama, … malına, … servetine, … unvanına, … dayılarına, … bilgine, … eşine-dostuna, … akrabalarına, … milletine, … devletine güvenme, … bunlar beni, … ölümden, … kurtaramadı. Bâkî Olan’a güven, … Çünkü iman, … güvendir, … Ve o güveni, … yanlış adreslere teslim etme!”

İman, Motivasyon ve Rekâbet Bu metin bir davet ya da manifesto değil; bir şâhitlik denemesidir. Amaç ikna etmek değil, durulan yeri berraklaştırmaktır. 1. Motivasyonun Zemini Motivasyon çoğu zaman psikolojik bir itki olarak tanımlanır : İçsel ya da dışsal. Oysa bu ikili ayrım tek başına yeterli değildir. Çünkü motivasyonun asıl belirleyicisi, sonucun anlamıdır. Eğer yapılan şeyin kalıcı bir anlamı yoksa, motivasyon eninde sonunda çıkar hesabına ya da duygusal dalgalanmaya indirgenir. Bu yüzden motivasyonun gerçek zemini, psikolojiden önce ontolojik bir kabule dayanır : Yaptığım hiçbir şey yokluğa düşmez; karşılığı ertelenebilir, biçimi değişebilir; ama aslâ zâyii olmaz. Bu kabul, bir sistem va’di değil; bir Zât’a duyulan güvendir. Adı da İman’dır. Asıl mesele, va’din garantisi. Bu va’di kim verdi ve kim koruyacak?!. İşin düğüm noktası burası. Artık psikoloji falan yok; temel soru bu. Bu garantiyi ne sistemler koruyabilir ne de ideolojiler verebilir. Çünkü garanti dediğimiz şey, kesin o...

Kur’an’ı Bugüne Taşımak : Bilgi, Hayat ve İrade Dengesi Kur’an’ı bugün hayata taşımak, teorik bilginin soyutlama tuzağına düşmeden, somutu soyutla ve soyutu somutla birlikte ele alabileceğimiz bir dengedir. Âyetleri yalnızca teori olarak kavramak yerine, onları Rasûlün hayat pratiği ve Kur’an’ın rehberliği ile ilişkilendirerek günlük yaşamda anlamlandırmak gerekir. Bu bağlamda Enfal 17. âyet bize somut bir örnek sunar : “ Onları siz öldürmediniz, Allah öldürdü; ve siz atmadınız, Allah attı. ” Buradaki vurgu, insan eyleminin gerçekte bir vasıta olduğu ve sonucu belirleyenin Allah olduğu gerçeğidir. Bugün bunu hayatın her alanına uyarlayabiliriz: Mal, bilgi, prestij veya statü… Kazandığımızı düşündüğümüz her şey aslında Allah’ın lütfu, biz sadece aracıyız. Bu okuma, cüz’î irade ile küllî irade arasındaki dengeyi ve kader meselesini de çözer: İnsan çalışır, karar verir, eylemde bulunur (cüz’î irade); ancak sonuç ve kudret Allah’a aittir (küllî irade). Buradaki “ولم” ifadesi, insanın kendi...

Ne Yapmalı?!. : Ahlâkî Direnç Rehberi Bu soru, teorik bir merak değil; ahlâkî bir zorunluluktur. Mesele artık neye inandığımızdan çok, nasıl yaşadığımızdır. 1. Niyeti Geri Almak Eylemin başını sahiplenmek ve niyeti görünür kılmak. 2. Hızı Bilinçli Olarak Yavaşlatmak Hız, ahlâkın düşmanıdır. Yavaşlamak, insan kalmaktır. 3. Konforu Sorgulamak Kolay olanın bedeli çoğu zaman görünmezdir. 4. Dijital Oruç Sınır koymak, irade terbiyesidir. 5. Sünneti İlke Olarak Okumak Onun şekli değil, istikâmeti rehber alınmalıdır. 6. Rıza Üretimine Panzehir Olarak İbâdetler İbâdet, rıza üretimine karşı aktif ahlâkî dirençtir. İbâdet-Ahlâk İlişkisi İbâdet, ahlâkın kaynağı ve taşıyıcısıdır. Namaz, zamanın tahakkümüne karşı ahlâkı korur. Oruç, arzuyu terbiye eder. Zekât/infak, sahiplik iddiasını kırar. Zikir, dikkati toplar; zikir = unutmamak. Hac, kimlik ve statü tahakkümüne karşı kolektif panzehirdir. Zikir ve Üç Âyet Hattı Üç ayet boyutu, unutmayı önleme hattını tamamlar : Tâ Hâ 14 : hatırlamayı başlat (na...

Rıza Üretimi ve Yapay Akıl Modern insan, rıza üretilerek yönlendirilmektedir. İnsan özgür olduğunu zannederken, seçimleri önceden şekillendirilmiş bir zeminde gerçekleşir. 1. Rıza : Ahlâkî İrade mi, Üretilmiş Kabul mü?!. Seçmek, her zaman özgür olmak mıdır? Yapay akıl, insan davranışlarını tahmin eder ve önceden mümkün kılacak ortamlar inşâ eder. 2. Dijital Mizan : Ölçü Kimin Elinde?!. Hız, verimlilik ve kâr merkezli bir dijital mizan insanın fıtratıyla uyumlu değildir. 3. Konforun Ahlâkı Aşındırması Konfor, modern çağın en masum görünen putudur. Otomatik pilotta giden bir hayat, iptal etmez, yalnızca geciktirir. 4. Şeytanî Vaadin Modern Kılığı Hızlı olma, az yorulma, daha çok bilgi, daha çok güven: İnsan sınırlarını unutur. Yapay akıl, insanın Tanrı’ya olan ihtiyacını fısıldar. 5. Şehâdetin Dijital Çağdaki Anlamı “ Lâ İlâhe ” : Algoritmanın mutlaklaştırılmasını reddetmek. “ İllallah ” : Ölçüyü aşkın bir referansa bağlamak. “ Muhammedün Rasûlullah ” : Ahlâkın her çağda yeniden yürünebi...

Şehâdetin Ahlâkî Mimarisi : Tanrısal Olanı İnsanî Ölçekte Taklit Etmek Ahlâk, insanın kendi varoluşuna sadık kalma borcudur. Ancak bu borç, Tanrısal bir statü değil, tamamen insana mahsus bir durumdur. Tanrı “ahlâklı” değildir; ahlâkın dayandığı mutlak hakikatin bizzat kaynağıdır. İnsan ise ahlâk yoluyla, Tanrı’nın mutlak sıfatlarını kendi kısıtlı imkânlarıyla yeryüzünde taklit eder. 1. Adâlet = Yaratılışa Uygunluk = Ahlâk Adâlet, her şeyi yaratılış amacına uygun olarak “yerli yerine” koymaktır. Bir şeyi fıtratına uygun kullanmak adâlet, fıtratından koparmak zulümdür. Ahlâk, bu adâletin insanda bir karakter (hulk) hâline gelmesidir. 2. Niyet : Başın ve Sonun Birliği Niyet, ahlâkî eylemin hem tohumu (sebep) hem de meyvesidir (gaye). Taklit sürecini başlatan özgür irade niyetle devreye girer. Eylem, dış dünyada başarısız olsa bile, niyet o eylemi hakikat katında “tamamlanmış” kılar. 3. Sünnet : İlkesel İstikâmet ve Arayış Sünnet, taklit sürecinin yaşayan koordinat sistemidir. Onun şekli ...

Ahlâkî Açıdan Kelime-i Şehâdet Okuması Giriş : İstikâmet Meselesi Bu metin, ahlâkın ne olduğu sorusundan değil; nerede durduğu sorusundan doğdu. Çünkü ahlâk tartışması çoğu zaman içerikten önce istikâmeti kaybediyor. Biz burada ahlâkı; bireyin keyfine, toplumun uzlaşmasına veya ideolojilerin ihtiyaçlarına göre değil, yaratılışın içine yerleştirilmiş bir hakikat o larak ele alıyoruz. Ahlâk asıldır. Din ise bu aslı görünür kılan, koruyan ve hayatta uygulanabilir hâle getiren ilahî bir araçtır. Ahlâk, yaratılışa uygun hareket etmek; din, bu uygunluğu hatırlatmak (= zikir) içindir. 1. Ahlâk, Bir Keşiftir; İcat Değil İyi ve kötü insan tarafından üretilmez; keşfedilir . Keşfedilen şey üzerinde insanın tasarruf hakkı yoktur. Yerçekimi nasıl keşfedildiğinde değiştirilemiyorsa, ahlâk da öyledir. İnsan ahlâkın hakemi değil, muhatabıdır. Bu yüzden ahlâk : Zamana göre eğilip bükülemez. Güce göre saf değiştiremez. Çoğunlukla pazarlık konusu yapılamaz. 2. Hulk ve Halk, Aynı Ontoloji Arapçada halk (...

Nereden Nereye Geldik?!. Bu metin, kimseyi korkutmak için değil; insanın kendi içine kulak vermesi için yazıldı. İlk insan, yanıldığında durdu; sözü kısa, yükü ağırdı : “Rabbena zalemnâ enfusenâ...” dedi. Ne şart saydı ne gerekçe üretti. Fiili üstlendi, emâneti kabul etti ve hata, itirafla kapandı. Bugünün insanı ise durmuyor; açıklıyor, yanlışını savunuyor, hatasını bağlama yerleştiriyor. Dil inceldi, mazeret çoğaldı. Suç yok gibi, ama sorumluluk da yok. Bugün isyan, açık değil; dağınık . Eskiden şeytan dışarıdaydı, düşmandı; şimdi içeride/n bir danışman gibi konuşuyor. Bu yaptığım ‘mantıklı, makul kaçınılmaz’ diyor. Eski insan, şeytanı düşman biliyordu; bugünün insanı, şeytanı danışmanı gibi dinliyor. O zamanlar insan, şeytanı Rabbinin kendisini imtihan için yarattığı bir varlık olduğunu biliyordu. Şimdiki insan, kendi yaptıklarının arkasına saklanıyor. “ Bu imkânları Sen bana verdin, ben de ürettim, yaptım. ” diyor; imtihanı imkâna, emâneti gerekçeye çeviriyor. ... Bazen bir söz kul...

Özü Olmayan Sözler Yazı çoğaldı, söz azaldı. Daha doğrusu söz var ama öz/ü yok. Cümleler kuruluyor, metinler yazılıyor, ekranlar doluyor; fakat insanın içine dokunan, yük alan, bedel isteyen söz seyrekleşiyor. Çünkü söz, sadece söylenen değildir; sözü, söz yapan, dayandığı özdür. Eskiden sözün bir ağırlığı vardı; söyleyenini bağlar, taşıyana sorumluluk yüklerdi. Söz vermek, kendini vermekti. Bugün ise söz, kolayca söyleniyor; kolayca çoğaltılıyor, paylaşılıyor; kolayca terk ediliyor. Geriye sadece yankı kalıyor. Yankı gürültülüdür ama köksüzdür. Yazı, aslen sözün izidir. Sözden doğar, ona dayanır. Söz yoksa yazı da yetim kalır. Bugün yazı, çoğu zaman söze yaslanmıyor; başka yazılara yaslanıyor. Metinler, başka metinlerin dilini tekrar ediyor. Böyle olunca yeni yazılar çıkıyor ama yeni sözler çıkmıyor. Taklit yazılar çoğalıyor; özü olmayan sözler dolaşıma giriyor. Eskiden insan, söz söyleyen bir varlıktı, sadece aklından geçenleri dile getirdiği için değil; muhatap olduğu için söz söyle...

Umut Hakkı Bu metin, herhangi bir kişi, dava veya yargı süreci hakkında hüküm vermek amacıyla değil; umut, adâlet ve vicdan arasındaki ahlâkî dengeye dair ilkesel bir muhasebe yapmak için kaleme alınmıştır. Umut hakkı (right to hope), Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin içtihatlarından doğan bir kavramdır. AİHM’in temel yaklaşımı şudur : İnsan, bütünüyle umutsuzluğa mahkûm edilirse, ceza ıslah edici olmaktan çıkar; bir noktadan sonra adâlete değil, yok etme aracına dönüşür. Şunu baştan söylemek gerekir : Umut hakkı af değildir. Cezayı ortadan kaldırmaz; en fazla, şartlara bağlı olarak hafifletebilir. Umut hakkının asıl amacı, “kurtuluşu garanti etmek” değil; ıslah ihtimalinin hâlâ canlı olup olmadığını sınamaktır. Ne var ki umut hakkı, adâlet duygusunu zayıflattığı ânda, ahlâk çöker. Birçok cana kıymış birinin, “umut hakkı” gerekçesiyle serbest bırakılması; eğer ma’şerî vicdanı tatmin etmiyorsa, toplumda onarılması zor yaralar açar. Vicdanın yaralandığı yerde kötülük sıradanlaşır; büyük...

Körelme = Atrofi  ve Diri kalmanın yolları I. Büyük Çekiliş : Konforun Yumuşak Esareti Bugün insanlık, tarihinin en sinsi prangasıyla karşı karşıya : Konfor. Eskiden zincirler demirdendi ve can yakardı; bugün zincirler hız, kolaylık ve hata payının azalması vaadiyle pamuktan dokunuyor. İnsan, düşünme, tartma ve yanılma zahmetinden kaçtıkça; direksiyonu daha iyi hesaplayan sistemlere bırakıyor. Ancak unutulmamalıdır ki; zihin devredilince, her şey devredilir. Karar yetisini sisteme bırakanın elinde, yalnızca biyolojik bir varlık kalır; özne gider, nesne kalır. II. Bilişsel Atrofi : Kullanılmayan Yetinin İptali Yapay zekâ insanın yerine geçmiyor, insanın içindeki o kadim boşluğu, yani sorumluluk alanını boşaltıyor. Zihin, bir kas gibi dirençle (zahmetle) büyür. Sürtünmenin (zahmetin) olmadığı, her cevap saniyeler içinde sunulunca bilişsel atrofi (zihinsel körelme) kaçınılmaz oluyor. Hafıza dış hafızaya, muhakeme otomatik modellere, sezgi ise verilere devrediliyor; insan kendi iç kayn...

Kayboluşun Eşiğinde İnsan, tarihte ilk kez aklını başka bir insana değil; bir sisteme, bir işleyişe, bir “daha iyi hesaplayan şeye” devretmenin eşiğinde duruyor. Dün hakikat, çoğunluğun oyuna ve beğenisine bağlanmıştı; bugün algoritmanın sıralamasına, yarın ise “yapay zekâ böyle söylüyor” hükmüne bağlanmak üzere. Bu, teknolojik bir ilerleme yahut tarafsızlık arayışı değil; insanın düşünme, tartma ve sorumluluk alma yükünden yavaş yavaş çekilmesidir. Artık hemen her alan “YZ destekli” yapılıyor : Eğitim, sağlık, hukuk, güvenlik, ekonomi, iletişim… Karar süreçleri YZ ile hızlanıyor, hatalar azalıyor, verimlilik artıyor. Fakat tam da bu noktada sorulması gereken soru erteleniyor : Bu süreçlerde insan nerede duruyor?!. Karar veren mi, onaylayan mı; düşünen mi, denetleyen mi; yoksa yalnızca sistemin ürettiği sonucu uygulayan bir ara unsur mu?!. YZ, insanın yerine geçmiyor; fakat insanın yerini boşaltıyor. Hatırlama yetisi dış hafızalara, muhakeme otomatik modellere, tercih ise öneri sisteml...

Dönüşüm Modeli Tebliğ, hayatın içinden (ve) fiilen yapılmalıdır; söz ve teori ancak rehber olabilir. Hayat her zaman öndedir. Ancak bu, hayatın kendiliğinden ideal olduğu anlamına gelmez. Hayat çoğu zaman dağınık, çelişkili ve yaralıdır. İşte Metin/Mushaf, tam da bu hayatı ideal kılmak için indirilmiştir. Rasûlullah (sav) ise bu ideali hayatta mümkün kılan canlı örnek olarak gönderilmiştir. Kur’an, hayattan kopuk bir teori kitabı değildir; Rasûl de metni hayata dışarıdan dayatan bir uygulayıcı değildir. O, hayatın içinden yürüyerek metni hayata tercüme eden köprüdür. Bu yüzden Kur’an’ı Rasûl’den, Rasûl’ü hayattan, hayatı da Kur’an’dan koparan her yaklaşım zorunlu olarak eksik ve sakattır. Mûsâ-Hızır kıssası bu dönüşüm modelinin özlü bir anlatımıdır. Hızır, Mûsâ’ya : “otur da sana anlatayım” dememiştir. Bilgiyi sınıf ortamında değil, yolun içinde, yaşanan olayların tam ortasında öğretmiştir. Çünkü hakiki bilgi, önce yaşanır; anlam, sonradan açılır. Hayat, bir yolculuktur; öğrenme de bu...

KUR’AN’I ÇAĞA TAŞIYACAK BİR USÛL ARAYIŞI Giriş : Yanlış Soru Nerede Başlıyor?!. İslâm düşüncesinde vucûb alellah (Allah’a bir şeyin vacip kılınması) tartışması, çoğu zaman Allah’ın fiillerini savunma niyetiyle ortaya çıkmış; fakat farkında olmadan yanlış bir aklî konumlandırmaya kapı aralamıştır . Sorun, Allah’ın adil, hikmetli ve abes iş yapmayan bir ilâh oluşunda değil; bu niteliklerin insan aklı tarafından bir zorunluluk rejimine dönüştürülmesindedir. Kur’ân, Allah’ı savunmayı değil; kulu hizaya sokmayı hedefler. Bu nedenle mesele “Allah ne yapmak zorundadır sorusu değil, insan, Allah’ın koyduğu düzeni nasıl doğru bağlar.”, sorusudur. Vucûb Alellah : İyi Niyetli Ama Yanlış Konumlanma Mu‘tezile’nin aslah teorisi , Allah’ın kullar için en iyiyi yapmakla yükümlü olduğu fikrine dayanır. Bu yaklaşım, zulmü Allah’tan tenzih etme hassasiyeti taşır; ancak şu bedeli öder: Allah, fiillerinde aklî ölçülere tâbi kılınır. Hikmet, özgür bir irade tecellisi olmaktan çıkar. İlâhî fiiller, kulun ö...

İLMİN HAYSİYETİ : PUSULA, YOL VE MENZİL Giriş : İlmin İstikamet Krizi İlim, bugün modern dünyanın ellerinde devasa bir veri yığınına dönüşmüş; anlamını ve amacını yitirerek sadece sosyal itibar devşirilen bir “kariyer basamağı” haline getirilmiştir. Oysa ilim, bir amaç değil; insanı, “insan-ı kâmil” kılan amaçlar hiyerarşisindeki bir üst araçtır. 1. Doğru Kıble : Mushaf ve Eûzü-Besmele İlim, doğası gereği bir yorumdur. Her yorum ise sapmaya mahkûmdur; bu sapmayı engelleyecek yegâne unsur ise “doğru bir pusuladır.” Bu pusulanın sabit kuzeyi, bozulmamış olan Metin = Mushaf’tır. Metne yaklaşırken çekilen Eûzü-Besmele, sadece bir ibâdet değil, ilim yolcusunun niyetini ve haddini beyan etmesidir. “eûzü” ile kendi nefsinin hırslarından Hakikat’e sığınan, “besmele” ile bilgisini Allah’ın adıyla mühürleyen kişi; ilmi sosyal itibara değil, haşyete ve ahlâka yönlendirmiş olur. 2. Kemalât Hiyerarşisi : İlimden Marifetullah’a İlmin değeri, ulaştırdığı menzil ile ölçülür. Bu hiyerarşide duraklar be...

İlmin İtibarı (Haşyet ve İnsan Olmanın Temeli) İlme itibar verirseniz, ilim de size itibar verir ve sizi ahlâklı kılar. Bugün ilimle uğraşanların çoğu, ilmin itibarını sosyal itibara dönüştürmeye çalışıyor. Üç-beş tırı-vırı makale, bir toplama-çakma (çalma = copy-paste) kitapla profesör oluyor; ardından dekan, rektör, genel müdür, bakan gibi mevkilere ulaşmaya bakıyor. Oysa ilmin itibarı, toplumsal itibardan yüksektir. İlmi, ilimden daha düşük bir itibar seviyesine transfer edenlerin kendi itibarları da doğal olarak düşüşe geçer. İlmin Ahlâk Ölçüsü ve Sapma İlmin ahlâk ölçüsü, bilginin niyet ve sorumluluk ekseninde kullanılmasıdır . İlim, kişinin kendisini ve toplumu doğruya yönlendirmesine hizmet ediyorsa ahlâkî olarak değer taşır. İlmi sosyal itibara devşirenlerde ise bir ahlâk kayması ortaya çıkar. Bilgi artık haşyet ve sorumluluk ekseninde değil, kişisel prestij ve çıkar ekseninde işlev görmeye başlar. Haşyet kaybı ve amaç sapması, ilmin dönüştürücü gücünü zayıflatır ve ilmi toplum...

SECDE, KULE VE DİNDARLIK Epigraf : Din konuşmuyoruz; dinle bakan bir zihnin, dünyayı nasıl okuduğunu konuşuyoruz. Giriş : Adını Koyalım Bu metin bir din teklifi değildir. Bir inanç vaazı da değildir. Bu metnin yaptığı şey; dindarlığın dünyayı nasıl okuduğunu görünür kılmaktır. Bugün yaşadığımız kriz bir din krizinden çok, dine bakan zihnin dindarlık krizidir. Din yerli yerinde durur; fakat dinle bakan zihin dağılmıştır. Bu dağınıklık, çoğu zaman seküler kavramlarla düşünmeyi, sonra da bunları dinî kelimelerle süslemeyi beraberinde getirir. İşte bu metin, tam burada bir duruş ve soruş denemesidir. I : İki Metafor : Kule ve Secde Modern zihin, kendini kule metaforuyla anlatır : Yükselmek, hâkim olmak ve hükmetmek. Bu zihniyet için eğilmek bir zaaftır. Müslüman zihin ise dünyayı secde ile okur. Burada yükseliş, eğilerek olur. Ancak bu eğilme kula değil, Rabbe yöneliktir; bu yüzden içteki tevazu, dıştaki vakarı doğurur. II. Saf ve Secde : Adâlet ve Kurtuluş Dindarlığın ahlâki omurgası, na...

YÜKSELEN KULE, ÇÖKEN İNSAN (Nisan 2025’de burada/bu blogda Kule adlı bir yazı kaleme almışım; bu yazı, o yazının dün paylaştığım görsel okumasına göre şerhi veya yeni bir versiyonu.) “Firavun dedi ki : Ey Hâmân, bana yüksek bir kule (= صَرْحاً) yap!. (Belki) Mûsâ’nın ilâhına muttalı’ ( (فَاَطَّلِع َ= olurum…” (40/36–37) Kule nedir, neden/niçin yapılır?!. Kule, yüksek binadır/yapıdır. Yere hâkim olmak; yeri, yüksekten gözetlemek için yapılır. En eski kulenin Babil Kulesi olduğu söylenir. Babil, bâb’tan (= kapıdan) türer; “göklerin kapısı” anlamına gelir. İstanbul’daki Galata Kulesi de 14. yüzyılda yapılmış bir gözetleme (= panoptikon) kulesidir. Firavun’un yaptırmak istediği kule, Mûsâ’nın ilâhını görmek (= O’na muttalı’ olmak) içindi. Firavun, kendisinden başka ilâhın olmadığına inanıyordu; “ Sizin en yüce rabbiniz benim.” (ene rabbiküm-ül a‘lâ) (79/24) demişti. Devir değişti mi?!. Şeklen. Modern kuleler (= çok yüksek binalar) inşâ edilmeye devam ediliyor; “istikbal, göklerdedir” de...

İnsanın Şeytanla Mücadelesi : İrade, Arzu ve Sınırlar İnsanın şeytanla mücadelesi, dışarıda görünen bir kavga değil; içeride, irade ve arzular üzerinden yürüyen bir süreçtir. Kur’ân, şeytanı mutlak bir güç olarak değil, insanın rızasıyla etkili olabilen sınırlı bir etki olarak konumlandırır. Bu sınır açıkça konur : “ Benim kullarım üzerinde senin hiçbir gücün yoktur. ” (İsrâ 17/65) Bu ifade, şeytanın zorlayıcı bir otorite olmadığını; etkisinin ancak iradesi zayıf, içi dağınık, rızasını gevşetmiş insanlarda ortaya çıktığını gösterir. 1. Merkez : İrade İrade, insanın mihveridir. Melek de, şeytan da insana doğrudan hükmetmez; insanın yönelimlerine göre alan bulur. Kur’ân’ın şeytanla ilgili tüm uyarıları, insanı edilgen değil sorumlu bir özne olarak ele alır. Şeytanın kendi itirafı da bu gerçeği teyit eder : “ Benim sizin üzerinizde bir zorlayıcı gücüm yoktu; ben sadece çağırdım, siz icabet ettiniz. ” (İbrâhîm 14/22) 2. Arzular Araçtır, Öz Değil Her arzu şeytanî değildir. Arzular nötr araç...

Sınanmanın Sınırı : Tevekkül İşi Allah’a havale etmek, ilk bakışta rahatlatıcıdır. İnsanı yükten kurtarır, zihni sakinleştirir. Ancak bu tavır, doğru anlaşılmadığında tehlikeli bir yere savrulabilir. Tehlike, Allah’a güvenmekte değil; güveni sorumluluktan kaçışa dönüştürmektedir. Tevekkül, çoğu zaman yanlışlıkla pasiflik gibi algılanır. Oysa tevekkül, işi Allah’a devretmek değil; o işi sonuna kadar üstlenip, sonucunu Allah’a bırakmaktır. Kul, elinden geleni yapar; tedbiri alır; gayreti gösterir. Bu yönüyle tevekkül, çiftçinin tarlada yatması değil; toprağı sürüp tohumu ektikten sonra, elinde tırmıkla gökyüzüne bakıp yağmuru bekleyişindeki huzurlu bekleyiştir. Çiftçinin ruh hâli bozulmuşsa, o artık yükü taşımıyor, yükün altında eziliyor demektir. Ruhun bu sarsıntısı, elinden geleni yapmanın huzurundan çıkıp, elinde olmayanı kontrol etme hırsına –yani gizli bir sahiplik iddiasına– yenik düştüğünün; dahası, sonuç üzerinde otorite kurmaya çalışarak gizli bir ilahlık ve şirk iddiasına soyun...

Tohum ve Toprak İki kelimeyi de hem gerçek (düz) hem mecaz (metaforik) anlamlarıyla kullanacağım. Önce düz anlam. Tohumu toprağa ekeriz; o bize meyve ve sebze verir, biz de yeriz. Meyve ve sebzeyi sadece toprak üretmez; Güneş ve yağmur da (= rahmet de) ona yardım eder. Toprak daha fazla ürün versin diye gübrelenir. Eskiden bu gübre doğaldı; hayvan pisliğindendi. Bugün ise kapitalizm, toprağı da tohumu da kirletti. Tohumlar GDO’lu oldu; toprak, kimyasal gübreler ve sanayi atıklarıyla (= biyolojik ve kimyasal atıklarla) doldu. Şimdi mecazî/metaforik anlam. Mecazen, bugünün tohumunu bilgiye, toprağını da bizlere benzetiyorum. Bugün hem bilgi kirlendi hem de bizler. Temiz kalan hiçbir şey yok mu?!. Var : Vahiy. Vahiy, hem bilgiyi hem bizleri - yani hem tohumu hem de toprağı - temizleyebilecek güçtedir. Burada kritik bir noktaya daha işaret edeyim : Kirlenme sadece dışarıdan olmaz; alışkanlık hâline geldiğinde içselleşir. Toprak, akılsız olduğu için zehri tanımaz; tohumu ayırt edemez; ne ve...

Çakışma Kaderdir, Ayrım Kazançtır : Çağdaş “Lâ”nın Anatomisi 1. Giriş : Meselenin Zemini Ekonomimiz (= midemiz) hangi sermaye ile besleniyorsa, duygularımız ve aklımız - dolayısıyla kültürümüz - de büyük ölçüde o sermaye ile beslenir. Bugün küresel sermaye yalnızca üretim ve tüketimi değil; zamanı, dili, dikkati ve arzuyu da düzenlemektedir. Bu durumu hesaba katmadan söylenen her red ve kabul, kaçınılmaz olarak âfâkî ve sözde kalır. Bu çağın “lâ ve illâ”sı, tam da bu zeminde yeniden düşünülmek zorundadır. 2. Klasik “lâ” ve Bugünkü Tıkanma Klasik “lâ”; açık bir reddiye, görünür bir kopuş ve net bir sınırdı. Bu mümkün olabiliyordu; çünkü mekân, zaman ve rızık, büyük ölçüde ayrıştırılabilirdi. Bugün, mekân ortaktır, zaman senkronizedir, rızık zincirlenmiştir. Bu şartlar altında mutlak kopuş iddiası çoğu zaman söylemsel kalmakta, hayatta karşılık bulamamaktadır. 3. Çakışma Neden Kaderdir?!. Aynı pazardan besleniyor, aynı ekranlara bakıyor, aynı saatle yaşıyoruz. Bu çakışma bir ahlâkî ...

İnsan, Şeytan, Melekler ve Nûr - Duman Ontolojisi : Dinî ve Kozmik Perspektif Bu metin; Kur’anî referanslar ve klasik varlık mertebeleri üzerinden, nûr-duman ekseninde bir ontoloji ve kozmoloji sunar. Amaç; “yoktan var etme” (ibdâ), başlangıç (mebde) ve tecelli prensiplerini modern fiziğin “ alan ” ve “ entropi ” kavramlarıyla birleştirerek bütüncül bir varlık tablosu inşâ etmektir. 1. Mebde' : Nûrî Yaratılış ve İbdâ (Kur’an 24/35, 2/30) Her şeyin ilkesi (mebde'), nûrî bir öze dayanır. Varlık, mutlak yokluğun değil, ilâhî iradenin “ibdâ” (örneksiz ve yoktan var etme) sırrıyla vücud sahasına çıkarılmıştır. Kuantum Karşılığı : Kuantum fiziğindeki Vakum Dalgalanmaları, hiçbir şeyin olmadığı bir “ boşluktan ” potansiyelin parçacık olarak fışkırması gibi, ibdâ sırrını somutlaştırır. Nûr, tüm varlığın üzerinde titreştiği temel bir “ Varlık Alanı” (Quantum Field) olarak bu mebde’yi temsil eder. 2. Tecelli : Ontik Fenomenoloji ve Yoğunluk Dereceleri Nûr, tek bir kaynaktan gelse de tece...

Hayatın Namaz, Namazın Hayat Olması  Varlık, bir “Hamd” beyanıyla başlar ve bir “canlılık” (= tahiyyât) iadesiyle kemâle erer. Fâtiha ile ilân edilen mutlak mülkiyet, kulun şahsi serüveninde namaz ile bir “ yaşantı ” halini alır. 1. Başlangıç Noktası : Hamdin Hakikati Elhamdü li’llâhi Rabbi’l-âlemîn ifadesi, hamdin bir fiil olmaktan önce bir hakikat olduğunu beyan eder. Hamd, varlığın ve düzenin yegâne kaynağına âidiyetin ilanıdır. Âlemi Allah’tan başka kimse terbiye edemeyeceği için, tam hamd zaten yalnızca O’na aittir. Bu, hamdin Allah’a nispet edilmesi değil; hamdin zaten O’na ait olduğunun bildirilmesidir. 2. Secde: Manevî Ölümden Dirilişe Namazın iç ritmi bu hakikati bedene yazdırır. Secde; benliğin, iddianın ve ayakta durma kudretinin çöküşü, yani manevî ölümdür. Secdeden doğrulup oturuş ise kendinden değil, ihsan edilmiş bir dirilikle canlanmadır. Kul bu noktada şunu idrak eder : Ben yaşadığım için diri değilim; diri kılındığım için yaşıyorum. İşte bu idrak, bizi o büyük me...

Hamd ve Tahiyyât (Fâtihâ 2.; Tahıyyât ve Zümer Son Âyetteki Üç lî’nin = İçin’in Analizi) 1. Başlangıç Noktası : Fâtiha ve Hamdin Hakikati Elhamdü li’llâhi Rabbi’l-âlemîn ifadesi, hamdin bir fiil olmaktan önce bir hakikat olduğunu beyan eder. Ancak burada söz konusu olan, hamdin Allah’tan bağımsız müstakil bir varlık olması değil; varlığın, kemâlin ve Rab oluşun zorunlu neticesi olarak hamdin yalnızca O’na ait oluşudur. Hamd, sadece bir övgü edimi değil; varlığın, düzenin ve anlamın yegâne kaynağına âidiyetin ilanıdır. Burada üç temel kavram iç içedir : Hamd, Rab ve Âlem. Hamd : Eksikten doğmayan, Tam Olan’a ait olan övgü, Rab : Varlığı var eden, sürdüren ve terbiye eden, Âlem : Kendi başına ne var olabilen ne de ayakta kalabilen çokluk. Âlemi Allah’tan başka kimse terbiye edemeyeceği için, tam hamd yalnızca Allah’a aittir. Bu, hamdin Allah’a nispet edilmesi değil; hamdin zaten O’na ait olduğunun bildirilmesidir. 2. Hamd Eden Kim?!. Zümer Sûresi’nin Sonu Zümer sûresinin son âyetind...

İÇİN Epistemik, Felsefî, Sosyal ve Teolojik Bir Anlama Çabası 1. Dil ve Anlam İçin, küçük bir kelime ama anlam yükü ağırdır. Türkçedeki için, İngilizcede for, Arapçada li ile akrabadır. Yönelim bildirir : Bir fiilin ney(e) doğru, kimin adına, hangi maksatla yapıldığını gösterir. Sebep ve sonuç ilişkisi kurar : Sular kesildiği için yüzümü yıkayamadım, örneğinde hem sebep hem sonuç ortadadır. Bu kullanım, niçine (= ne içine) benzer. Değer ölçüsü sağlar : Bunun benim için önemi yok, dediğimizde, “için” bir kıymet terazisi olur. Niyet ve referans bağını gösterir : Namaz Allah için kılınır, örneğinde fiil, hakikaten muhatabına yönelir. Kısacası dilde “için”, sadece sebep veya amaç değil; niyetin, değer ölçüsünün ve yönelimin de taşıyıcısıdır. 2. Sosyal ve Psikolojik Boyut İnsan, çoğu zaman yaptığı fiilleri başkalarının gözüne hoş görünmek için yapar: Aile, toplum, millet veya çoğunluğun/toplumun etkisiyle. Çoğumuz anamız-babamız yaptığı için yapıyor, inandığı için inanıyoruz. Demokraside ç...