SECDE, KULE VE DİNDARLIK

SECDE, KULE VE DİNDARLIK

Epigraf : Din konuşmuyoruz; dinle bakan bir zihnin, dünyayı nasıl okuduğunu konuşuyoruz.

Giriş : Adını Koyalım

Bu metin bir din teklifi değildir. Bir inanç vaazı da değildir. Bu metnin yaptığı şey; dindarlığın dünyayı nasıl okuduğunu görünür kılmaktır. Bugün yaşadığımız kriz bir din krizinden çok, dine bakan zihnin dindarlık krizidir.

Din yerli yerinde durur; fakat dinle bakan zihin dağılmıştır. Bu dağınıklık, çoğu zaman seküler kavramlarla düşünmeyi, sonra da bunları dinî kelimelerle süslemeyi beraberinde getirir. İşte bu metin, tam burada bir duruş ve soruş denemesidir.

I : İki Metafor : Kule ve Secde

Modern zihin, kendini kule metaforuyla anlatır : Yükselmek, hâkim olmak ve hükmetmek. Bu zihniyet için eğilmek bir zaaftır. Müslüman zihin ise dünyayı secde ile okur. Burada yükseliş, eğilerek olur. Ancak bu eğilme kula değil, Rabbe yöneliktir; bu yüzden içteki tevazu, dıştaki vakarı doğurur.

II. Saf ve Secde : Adâlet ve Kurtuluş

Dindarlığın ahlâki omurgası, namazın iki temel rüknünde gizlidir :

• Saf (Yatay Eşitlik) : Saf tutmak, kulun yanındakiyle kurduğu ahlâkî ilişkidir. Saf, toplumsal tüm kuleleri yıkar; makamı ve serveti geçersiz kılar. Safa giren insan, yanındakinin omzuna değerken aslında şunu ilan eder : “seninle aynı hizada, aynı hakikate yönelmiş eşitleriz.”
• Secde (O’ya Geçiş) : Safın içindeki “biz”den, secdedeki “O”ya geçiştir. Secde, kulun Rabbiyle kurduğu o en mahrem andır. Sanılanın aksine secdede “ben” yoktur. Secde, insanı ben hapishanesinden kurtarır. İnsan, benliğini toprağa bırakıp aradan çekildiğinde; mutlak özgürlüğe, yani sonsuz ve boyutsuz bir ufka kavuşur. “Ben yokum!” dendiği an, O VAR’dır.

Rabbe yönelen tevazû, kişiyi hakikate yaklaştırır; kulların karşısında da vakarı mümkün kılar.

Bu iki metafor, yalnızca bireysel ahlâkı değil; toplum, siyaset ve hakikat anlayışını da belirler.

III. Hubût mu, Urûc mu?!.

Materyalist zihin için iniş bir düşüştür (hubût). Müslüman zihin için ise kibirle yükselmek düşüş; Rabbe yönelen tevazu ise urûctur, yükseliştir. Secde, insanın silinmesi değil; yerini bilmesidir. Yerini bilen insan, ne tanrılık taslar ne de kula kul olur.

Bu ayrım, yalnızca metafizik değil; aynı zamanda siyasîdir.

IV. Hakikat Meselesi : Kim Karar Verir?!.

Hakikat oylanmaz. Ortak Tanrı fikrinin kaybolduğu yerde oluşan boşluk, genellikle “çoğunluk” ile doldurulur. Bu, panteonun siyasi formudur. Bu form çok tanrılı, çok hakikatli ama ortak anlamdan yoksun bir düzen kurar. Oysa hakikat, insanı ben hapishanesinden çıkarıp O’nun sonsuz ufkuna taşır.

Ortak Tanrı’yı kaybeden toplum, hakikati çoğunlukla ikame etmeye çalışır; bu da panteonun siyasî formudur. Böylece çoğunluk, hakikatin yerine geçer. Bu durum, bir demokrasi eleştirisi değil; hakikat ikâmesi eleştirisidir.

Her bireyin kendi hakikatini taşıdığı bu düzen, kadim Yunan panteonunun çağdaş bir versiyonudur; çok tanrılı, çok hakikatli, ama ortak anlamdan yoksundur.

V. Mescidden Camiye : Bir Dönüşüm Hikâyesi

İslâm’ın başında mescid hayatın merkeziydi; sâdeydi ama toplum güçlüydü. Zamanla mescid camiye, cami saraya; sorumluluk ise sembole dönüştü. Görkemli camiler (kuleler) yükselirken, dindarlığın toplumsal omurgası (ahlâk) zayıfladı. Bu, dinin değil, dindarlığın dönüşümüdür.

VI. Secdenin Sosyolojisi : Vakar ve Özgürlük

Sadece O’nun önünde, benliğini toprağa bırakacak kadar secde eden bir zihin, beşerî güçler karşısında eğilmez, eğilme yetisini kaybeder. Dindarlığın ahlâkî omurgası budur : Ben hapishanesinden secdeyle kurtulanı, yeryüzünde hiçbir güç esir alamaz. Kula karşı vakur duruşun kaynağı, secdedeki o muazzam hiçliktir.

Sonuç : Yükselmek mi, Yaklaşmak mı?!.

Kule yükseltir ama yalnızlaştırır; Nietzsche’nin üst-insanı kendi yarattığı değerlerin ağırlığı altında trajik bir son hazırlar. Secde ise insanı indirir ama sonsuzluğa yaklaştırır. Biri, insanı merkeze alıp hapseder; diğeri, insanı aradan çıkarıp O’na ulaştırır.

Hakikate yaklaşmak isteyen, önce secdede “kendinden geçmeyi” öğrenmelidir. Çünkü güç kulelerde değil; safın adâletinde ve secdenin o boyutsuz ve sonsuz ufkundadır.