GÖRÜNME VE OLMA

Görünmenin Eşiğinden Olmanın Şâhitliğine : Namaz, Yüz ve Kalbin Sarsıntısı

Namaz, ma’bedin ve seccadenin sınırlarına hapsedilmiş, belirli fiziksel hareketlerin sırasıyla icrasıyla tamamlanıp selamla nihayete eren biçimsel bir ritüel değildir. Eğer ibâdet seccade üzerinde başlayıp orada bitiyorsa, varlığın nesnel ve görünür katmanından öteye geçememiş demektir. Kur’an-ı Kerim’in “şüphesiz namaz/salât, insanı hayasızlıktan ve kötülükten alıkoyar.” (Ankebût, 45) beyanı, namazın aslî mahiyetinin insan eylemini ve karakterini dönüştüren pratik bir etik zemin olduğunu ilan eder. Bu dönüşümün hayattaki somut karşılığı ise Fetih Sûresi 29. âyette ifadesini bulur : “Onların nişanları yüzlerindeki secde izidir.”

1. Varlığın Katmanları : Gösteri, Görünme ve Olma

İnsan varoluşunu ve eylemlerini üç temel katmanda ele almak mümkündür :

1. Gösteri (Teşhir ve Riyâ / Yurâûn) : Varlığın en tahrif olmuş seviyesidir. İbâdetin veya eylemin Var Eden’e yahut Öteki’ne değil; doğrudan “seyirciye” sunulan bir narsisistik performansa dönüşmesidir.

2. Görünme (Biçimsel Varoluş / Ontoloji) : Klasik fenomenolojinin genişçe işlediği nesnel düzlemdir. Edmund Husserl, bilincin yönelimselliğini merkeze alarak dünyayı zihne sunulan görünüşler (fenomenler) olarak kurguladı. Martin Heidegger, yönünü Varlık’a çevirerek insanı kendi varoluşunun derdine düşmüş bir dasein olarak tanımladı. Maurice Merleau-Ponty ise görünmeyi “bedenlenmiş algı” alanına taşıdı. Bu katmanda bilinç; dünyayı seyreden, kavrayan ve nesneleştiren bir konumdadır. Kişi, bu düzeyde Spinoza’nın conatus dediği varlığını koruma ve egemen kılma dürtüsüyle hareket eder. İbâdetin sırf biçimsel kurallarla icrâ edilip seccadeden dışarı taşmaması bu katmana aittir.

3. Olma (Etik İnsanlaşma) : Emmanuel Levinas’ın “etik, ontolojiden önce gelir” ilkesiyle temellenen katmandır. İnsan; kurucu bilincin ve bencil varlık kaygısının sınırlarını parçalayıp öteki’nin varlığına yer açabildiği, kendi benliğinin kibrinden mahcûbiyet duyabildiği oranda “olma” katmanına yükselir.

2. Klasik Fenomenolojiye Etik İtiraz ve Mâûn Sûresinin İhtarı

Klasik fenomenoloji, bir nesneyi ya da dünyayı çözümlemede büyük başarı gösterse de ‘Öteki ve Var Eden’in karşısında yetersiz kalmıştır. Çünkü Husserl’in zihni, dünyayı kendi kurgusu yapar, Heidegger’in dasein’i, kendi varoluş krizine hapsolur. Levinas ise öteki insanın yüz’ü (= le visage) karşısında bu egemen bilincin yaralandığını ve insanın “insanlaşma” sınavının tam da burada başladığını gösterir.

Bu felsefi kırılma, Mâûn Sûresinin sarsıcı âyetleriyle doğrudan mühürlenir : “Yazıklar olsun o namaz kılanlara ki, onlar namazlarında/n gaflettedirler.” (= “Fe-veylün lil musallîn, ellezîne hüm an salâtihim sâhûn.”)

Âyette geçen sâhûn (gaflet içinde olmak, namazın özüne yabancılaşmak), ibâdetin sadece görünme katmanında kalıp hayata ve ahlâka sızamaması hâlidir. Sûrenin devamındaki “ellezîne hüm yurâûn” (= “onlar gösteriş yaparlar”) ifadesi ise görünmenin en alt seviyesi olan gösteri/ş aşamasını işaret eder.

Mâûn Sûresi, daha ilk âyetlerinde yetimi itip kakanı ve yoksulu doyurmayanı zikrederek, etiği ibâdetin merkezine yerleştirir. İbâdet, öteki’nin hakkını gözeten bir sorumluluğa dönüşmüyorsa; o duruş bir “olma” hakikati değil, gafletle ma’lul bir performans veya teşhirden ibarettir.

3. Yüz ve Secde İzi : Dikey ve Yatay Eksenin Kesişimi

Levinas felsefesinde yüz, estetik veya fiziksel bir biçim değildir; öteki’nin çıplaklığı, savunmasızlığı ve ben’e yönelttiği sarsıcı etik emirdir : "Beni öldürmeyeceksin, bana adâletsizlik etmeyeceksin!." Levinas’ta Tanrı (Mutlak Öte/ki), soyut teolojide değil; öteki insanın yüzünde bıraktığı “iz” (= la trace) üzerinden tecrübe edilir.

Fetih 29’da geçen “secde izi” (eseri-s sücûd), alındaki fiziksel bir leke veya nasır değil; tam olarak bu etik “iz” hakikatidir. Secde, dikey eksende Var Eden’in huzurunda benliği sıfırlamaktır. Ancak bu hiçleşmenin sıhhati, yatay eksende öteki’nin yüz’ü ile karşılaşıldığında belli olur. Seccadeden kalkıldığında öteki’nin hakkı ihlâl edilmiyorsa; secde izi bakışa, adâlete ve tevazûya sinen canlı bir ışıltı olarak görünür hâle gelmiş demektir.

4. Sarsılan Bilinç : “Vecilet Kulûbühüm”

Klasik fenomenolojinin her şeyi anlamaya çalışan soğuk ve kurucu gözü, Var Eden’in azameti ve öteki’nin incinebilirliği karşısında iflas eder. Olmanın fenomenolojisi bir kavrama eylemi değil, bir sarsılma ve maruz kalma tecrübesidir. Bu sarsıntının Kur'an’daki doğrudan karşılığı “vecilet kulûbühüm” (= “Allah anıldığı zaman kalpleri titrer/ürperir.”, Enfâl, 2) beyanıdır.

Vecel; bencil ve uyuşmuş bilincin hakikat karşısında yaşadığı varoluşsal mahcubiyettir. Kalbi bu sarsıntıyı tatmamış bir duruş, gösteri veya biçimsel görünme dünyasına hapsolur. Kalbi titreyen birey ise, Var Eden’in huzurundaki mahcubiyetini hayatta öteki’nin çaresizliğine yanıt veren bir “işte buradayım” (= me voici) adanmışlığına dönüştürür.

Namaz; gösteri çağının teşhirci “görünme” hırsına karşı kalbin vecel ile sarsılması, seccadedeki eğilişin hayatta bir sorumluluk ahlâkına dönüşmesidir. İbâdet, öteki’nin yüzünde bir adâlete ve merhamete evrilmiyorsa; insan henüz “görünme” katmanında oyalanmakta ve “olma” hakikatine adım atamamış demektir.