BİLMEK İSTEYENLER İÇİN

KUR’AN’I ÇAĞA TAŞIYACAK BİR USÛL ARAYIŞI Giriş : Yanlış Soru Nerede Başlıyor?!. İslâm düşüncesinde vucûb alellah (Allah’a bir şeyin vacip kılınması) tartışması, çoğu zaman Allah’ın fiillerini savunma niyetiyle ortaya çıkmış; fakat farkında olmadan yanlış bir aklî konumlandırmaya kapı aralamıştır . Sorun, Allah’ın adil, hikmetli ve abes iş yapmayan bir ilâh oluşunda değil; bu niteliklerin insan aklı tarafından bir zorunluluk rejimine dönüştürülmesindedir. Kur’ân, Allah’ı savunmayı değil; kulu hizaya sokmayı hedefler. Bu nedenle mesele “Allah ne yapmak zorundadır sorusu değil, insan, Allah’ın koyduğu düzeni nasıl doğru bağlar.”, sorusudur. Vucûb Alellah : İyi Niyetli Ama Yanlış Konumlanma Mu‘tezile’nin aslah teorisi , Allah’ın kullar için en iyiyi yapmakla yükümlü olduğu fikrine dayanır. Bu yaklaşım, zulmü Allah’tan tenzih etme hassasiyeti taşır; ancak şu bedeli öder: Allah, fiillerinde aklî ölçülere tâbi kılınır. Hikmet, özgür bir irade tecellisi olmaktan çıkar. İlâhî fiiller, kulun ö...

İLMİN HAYSİYETİ : PUSULA, YOL VE MENZİL Giriş : İlmin İstikamet Krizi İlim, bugün modern dünyanın ellerinde devasa bir veri yığınına dönüşmüş; anlamını ve amacını yitirerek sadece sosyal itibar devşirilen bir “kariyer basamağı” haline getirilmiştir. Oysa ilim, bir amaç değil; insanı, “insan-ı kâmil” kılan amaçlar hiyerarşisindeki bir üst araçtır. 1. Doğru Kıble : Mushaf ve Eûzü-Besmele İlim, doğası gereği bir yorumdur. Her yorum ise sapmaya mahkûmdur; bu sapmayı engelleyecek yegâne unsur ise “doğru bir pusuladır.” Bu pusulanın sabit kuzeyi, bozulmamış olan Metin = Mushaf’tır. Metne yaklaşırken çekilen Eûzü-Besmele, sadece bir ibâdet değil, ilim yolcusunun niyetini ve haddini beyan etmesidir. “eûzü” ile kendi nefsinin hırslarından Hakikat’e sığınan, “besmele” ile bilgisini Allah’ın adıyla mühürleyen kişi; ilmi sosyal itibara değil, haşyete ve ahlâka yönlendirmiş olur. 2. Kemalât Hiyerarşisi : İlimden Marifetullah’a İlmin değeri, ulaştırdığı menzil ile ölçülür. Bu hiyerarşide duraklar be...

İlmin İtibarı (Haşyet ve İnsan Olmanın Temeli) İlme itibar verirseniz, ilim de size itibar verir ve sizi ahlâklı kılar. Bugün ilimle uğraşanların çoğu, ilmin itibarını sosyal itibara dönüştürmeye çalışıyor. Üç-beş tırı-vırı makale, bir toplama-çakma (çalma = copy-paste) kitapla profesör oluyor; ardından dekan, rektör, genel müdür, bakan gibi mevkilere ulaşmaya bakıyor. Oysa ilmin itibarı, toplumsal itibardan yüksektir. İlmi, ilimden daha düşük bir itibar seviyesine transfer edenlerin kendi itibarları da doğal olarak düşüşe geçer. İlmin Ahlâk Ölçüsü ve Sapma İlmin ahlâk ölçüsü, bilginin niyet ve sorumluluk ekseninde kullanılmasıdır . İlim, kişinin kendisini ve toplumu doğruya yönlendirmesine hizmet ediyorsa ahlâkî olarak değer taşır. İlmi sosyal itibara devşirenlerde ise bir ahlâk kayması ortaya çıkar. Bilgi artık haşyet ve sorumluluk ekseninde değil, kişisel prestij ve çıkar ekseninde işlev görmeye başlar. Haşyet kaybı ve amaç sapması, ilmin dönüştürücü gücünü zayıflatır ve ilmi toplum...

SECDE, KULE VE DİNDARLIK Epigraf : Din konuşmuyoruz; dinle bakan bir zihnin, dünyayı nasıl okuduğunu konuşuyoruz. Giriş : Adını Koyalım Bu metin bir din teklifi değildir. Bir inanç vaazı da değildir. Bu metnin yaptığı şey; dindarlığın dünyayı nasıl okuduğunu görünür kılmaktır. Bugün yaşadığımız kriz bir din krizinden çok, dine bakan zihnin dindarlık krizidir. Din yerli yerinde durur; fakat dinle bakan zihin dağılmıştır. Bu dağınıklık, çoğu zaman seküler kavramlarla düşünmeyi, sonra da bunları dinî kelimelerle süslemeyi beraberinde getirir. İşte bu metin, tam burada bir duruş ve soruş denemesidir. I : İki Metafor : Kule ve Secde Modern zihin, kendini kule metaforuyla anlatır : Yükselmek, hâkim olmak ve hükmetmek. Bu zihniyet için eğilmek bir zaaftır. Müslüman zihin ise dünyayı secde ile okur. Burada yükseliş, eğilerek olur. Ancak bu eğilme kula değil, Rabbe yöneliktir; bu yüzden içteki tevazu, dıştaki vakarı doğurur. II. Saf ve Secde : Adâlet ve Kurtuluş Dindarlığın ahlâki omurgası, na...

YÜKSELEN KULE, ÇÖKEN İNSAN (Nisan 2025’de burada/bu blogda Kule adlı bir yazı kaleme almışım; bu yazı, o yazının dün paylaştığım görsel okumasına göre şerhi veya yeni bir versiyonu.) “Firavun dedi ki : Ey Hâmân, bana yüksek bir kule (= صَرْحاً) yap!. (Belki) Mûsâ’nın ilâhına muttalı’ ( (فَاَطَّلِع َ= olurum…” (40/36–37) Kule nedir, neden/niçin yapılır?!. Kule, yüksek binadır/yapıdır. Yere hâkim olmak; yeri, yüksekten gözetlemek için yapılır. En eski kulenin Babil Kulesi olduğu söylenir. Babil, bâb’tan (= kapıdan) türer; “göklerin kapısı” anlamına gelir. İstanbul’daki Galata Kulesi de 14. yüzyılda yapılmış bir gözetleme (= panoptikon) kulesidir. Firavun’un yaptırmak istediği kule, Mûsâ’nın ilâhını görmek (= O’na muttalı’ olmak) içindi. Firavun, kendisinden başka ilâhın olmadığına inanıyordu; “ Sizin en yüce rabbiniz benim.” (ene rabbiküm-ül a‘lâ) (79/24) demişti. Devir değişti mi?!. Şeklen. Modern kuleler (= çok yüksek binalar) inşâ edilmeye devam ediliyor; “istikbal, göklerdedir” de...

İnsanın Şeytanla Mücadelesi : İrade, Arzu ve Sınırlar İnsanın şeytanla mücadelesi, dışarıda görünen bir kavga değil; içeride, irade ve arzular üzerinden yürüyen bir süreçtir. Kur’ân, şeytanı mutlak bir güç olarak değil, insanın rızasıyla etkili olabilen sınırlı bir etki olarak konumlandırır. Bu sınır açıkça konur : “ Benim kullarım üzerinde senin hiçbir gücün yoktur. ” (İsrâ 17/65) Bu ifade, şeytanın zorlayıcı bir otorite olmadığını; etkisinin ancak iradesi zayıf, içi dağınık, rızasını gevşetmiş insanlarda ortaya çıktığını gösterir. 1. Merkez : İrade İrade, insanın mihveridir. Melek de, şeytan da insana doğrudan hükmetmez; insanın yönelimlerine göre alan bulur. Kur’ân’ın şeytanla ilgili tüm uyarıları, insanı edilgen değil sorumlu bir özne olarak ele alır. Şeytanın kendi itirafı da bu gerçeği teyit eder : “ Benim sizin üzerinizde bir zorlayıcı gücüm yoktu; ben sadece çağırdım, siz icabet ettiniz. ” (İbrâhîm 14/22) 2. Arzular Araçtır, Öz Değil Her arzu şeytanî değildir. Arzular nötr araç...

Sınanmanın Sınırı : Tevekkül İşi Allah’a havale etmek, ilk bakışta rahatlatıcıdır. İnsanı yükten kurtarır, zihni sakinleştirir. Ancak bu tavır, doğru anlaşılmadığında tehlikeli bir yere savrulabilir. Tehlike, Allah’a güvenmekte değil; güveni sorumluluktan kaçışa dönüştürmektedir. Tevekkül, çoğu zaman yanlışlıkla pasiflik gibi algılanır. Oysa tevekkül, işi Allah’a devretmek değil; o işi sonuna kadar üstlenip, sonucunu Allah’a bırakmaktır. Kul, elinden geleni yapar; tedbiri alır; gayreti gösterir. Bu yönüyle tevekkül, çiftçinin tarlada yatması değil; toprağı sürüp tohumu ektikten sonra, elinde tırmıkla gökyüzüne bakıp yağmuru bekleyişindeki huzurlu bekleyiştir. Çiftçinin ruh hâli bozulmuşsa, o artık yükü taşımıyor, yükün altında eziliyor demektir. Ruhun bu sarsıntısı, elinden geleni yapmanın huzurundan çıkıp, elinde olmayanı kontrol etme hırsına –yani gizli bir sahiplik iddiasına– yenik düştüğünün; dahası, sonuç üzerinde otorite kurmaya çalışarak gizli bir ilahlık ve şirk iddiasına soyun...

Tohum ve Toprak İki kelimeyi de hem gerçek (düz) hem mecaz (metaforik) anlamlarıyla kullanacağım. Önce düz anlam. Tohumu toprağa ekeriz; o bize meyve ve sebze verir, biz de yeriz. Meyve ve sebzeyi sadece toprak üretmez; Güneş ve yağmur da (= rahmet de) ona yardım eder. Toprak daha fazla ürün versin diye gübrelenir. Eskiden bu gübre doğaldı; hayvan pisliğindendi. Bugün ise kapitalizm, toprağı da tohumu da kirletti. Tohumlar GDO’lu oldu; toprak, kimyasal gübreler ve sanayi atıklarıyla (= biyolojik ve kimyasal atıklarla) doldu. Şimdi mecazî/metaforik anlam. Mecazen, bugünün tohumunu bilgiye, toprağını da bizlere benzetiyorum. Bugün hem bilgi kirlendi hem de bizler. Temiz kalan hiçbir şey yok mu?!. Var : Vahiy. Vahiy, hem bilgiyi hem bizleri - yani hem tohumu hem de toprağı - temizleyebilecek güçtedir. Burada kritik bir noktaya daha işaret edeyim : Kirlenme sadece dışarıdan olmaz; alışkanlık hâline geldiğinde içselleşir. Toprak, akılsız olduğu için zehri tanımaz; tohumu ayırt edemez; ne ve...

Çakışma Kaderdir, Ayrım Kazançtır : Çağdaş “Lâ”nın Anatomisi 1. Giriş : Meselenin Zemini Ekonomimiz (= midemiz) hangi sermaye ile besleniyorsa, duygularımız ve aklımız - dolayısıyla kültürümüz - de büyük ölçüde o sermaye ile beslenir. Bugün küresel sermaye yalnızca üretim ve tüketimi değil; zamanı, dili, dikkati ve arzuyu da düzenlemektedir. Bu durumu hesaba katmadan söylenen her red ve kabul, kaçınılmaz olarak âfâkî ve sözde kalır. Bu çağın “lâ ve illâ”sı, tam da bu zeminde yeniden düşünülmek zorundadır. 2. Klasik “lâ” ve Bugünkü Tıkanma Klasik “lâ”; açık bir reddiye, görünür bir kopuş ve net bir sınırdı. Bu mümkün olabiliyordu; çünkü mekân, zaman ve rızık, büyük ölçüde ayrıştırılabilirdi. Bugün, mekân ortaktır, zaman senkronizedir, rızık zincirlenmiştir. Bu şartlar altında mutlak kopuş iddiası çoğu zaman söylemsel kalmakta, hayatta karşılık bulamamaktadır. 3. Çakışma Neden Kaderdir?!. Aynı pazardan besleniyor, aynı ekranlara bakıyor, aynı saatle yaşıyoruz. Bu çakışma bir ahlâkî ...

İnsan, Şeytan, Melekler ve Nûr - Duman Ontolojisi : Dinî ve Kozmik Perspektif Bu metin; Kur’anî referanslar ve klasik varlık mertebeleri üzerinden, nûr-duman ekseninde bir ontoloji ve kozmoloji sunar. Amaç; “yoktan var etme” (ibdâ), başlangıç (mebde) ve tecelli prensiplerini modern fiziğin “ alan ” ve “ entropi ” kavramlarıyla birleştirerek bütüncül bir varlık tablosu inşâ etmektir. 1. Mebde' : Nûrî Yaratılış ve İbdâ (Kur’an 24/35, 2/30) Her şeyin ilkesi (mebde'), nûrî bir öze dayanır. Varlık, mutlak yokluğun değil, ilâhî iradenin “ibdâ” (örneksiz ve yoktan var etme) sırrıyla vücud sahasına çıkarılmıştır. Kuantum Karşılığı : Kuantum fiziğindeki Vakum Dalgalanmaları, hiçbir şeyin olmadığı bir “ boşluktan ” potansiyelin parçacık olarak fışkırması gibi, ibdâ sırrını somutlaştırır. Nûr, tüm varlığın üzerinde titreştiği temel bir “ Varlık Alanı” (Quantum Field) olarak bu mebde’yi temsil eder. 2. Tecelli : Ontik Fenomenoloji ve Yoğunluk Dereceleri Nûr, tek bir kaynaktan gelse de tece...

Hayatın Namaz, Namazın Hayat Olması  Varlık, bir “Hamd” beyanıyla başlar ve bir “canlılık” (= tahiyyât) iadesiyle kemâle erer. Fâtiha ile ilân edilen mutlak mülkiyet, kulun şahsi serüveninde namaz ile bir “ yaşantı ” halini alır. 1. Başlangıç Noktası : Hamdin Hakikati Elhamdü li’llâhi Rabbi’l-âlemîn ifadesi, hamdin bir fiil olmaktan önce bir hakikat olduğunu beyan eder. Hamd, varlığın ve düzenin yegâne kaynağına âidiyetin ilanıdır. Âlemi Allah’tan başka kimse terbiye edemeyeceği için, tam hamd zaten yalnızca O’na aittir. Bu, hamdin Allah’a nispet edilmesi değil; hamdin zaten O’na ait olduğunun bildirilmesidir. 2. Secde: Manevî Ölümden Dirilişe Namazın iç ritmi bu hakikati bedene yazdırır. Secde; benliğin, iddianın ve ayakta durma kudretinin çöküşü, yani manevî ölümdür. Secdeden doğrulup oturuş ise kendinden değil, ihsan edilmiş bir dirilikle canlanmadır. Kul bu noktada şunu idrak eder : Ben yaşadığım için diri değilim; diri kılındığım için yaşıyorum. İşte bu idrak, bizi o büyük me...

Hamd ve Tahiyyât (Fâtihâ 2.; Tahıyyât ve Zümer Son Âyetteki Üç lî’nin = İçin’in Analizi) 1. Başlangıç Noktası : Fâtiha ve Hamdin Hakikati Elhamdü li’llâhi Rabbi’l-âlemîn ifadesi, hamdin bir fiil olmaktan önce bir hakikat olduğunu beyan eder. Ancak burada söz konusu olan, hamdin Allah’tan bağımsız müstakil bir varlık olması değil; varlığın, kemâlin ve Rab oluşun zorunlu neticesi olarak hamdin yalnızca O’na ait oluşudur. Hamd, sadece bir övgü edimi değil; varlığın, düzenin ve anlamın yegâne kaynağına âidiyetin ilanıdır. Burada üç temel kavram iç içedir : Hamd, Rab ve Âlem. Hamd : Eksikten doğmayan, Tam Olan’a ait olan övgü, Rab : Varlığı var eden, sürdüren ve terbiye eden, Âlem : Kendi başına ne var olabilen ne de ayakta kalabilen çokluk. Âlemi Allah’tan başka kimse terbiye edemeyeceği için, tam hamd yalnızca Allah’a aittir. Bu, hamdin Allah’a nispet edilmesi değil; hamdin zaten O’na ait olduğunun bildirilmesidir. 2. Hamd Eden Kim?!. Zümer Sûresi’nin Sonu Zümer sûresinin son âyetind...

İÇİN Epistemik, Felsefî, Sosyal ve Teolojik Bir Anlama Çabası 1. Dil ve Anlam İçin, küçük bir kelime ama anlam yükü ağırdır. Türkçedeki için, İngilizcede for, Arapçada li ile akrabadır. Yönelim bildirir : Bir fiilin ney(e) doğru, kimin adına, hangi maksatla yapıldığını gösterir. Sebep ve sonuç ilişkisi kurar : Sular kesildiği için yüzümü yıkayamadım, örneğinde hem sebep hem sonuç ortadadır. Bu kullanım, niçine (= ne içine) benzer. Değer ölçüsü sağlar : Bunun benim için önemi yok, dediğimizde, “için” bir kıymet terazisi olur. Niyet ve referans bağını gösterir : Namaz Allah için kılınır, örneğinde fiil, hakikaten muhatabına yönelir. Kısacası dilde “için”, sadece sebep veya amaç değil; niyetin, değer ölçüsünün ve yönelimin de taşıyıcısıdır. 2. Sosyal ve Psikolojik Boyut İnsan, çoğu zaman yaptığı fiilleri başkalarının gözüne hoş görünmek için yapar: Aile, toplum, millet veya çoğunluğun/toplumun etkisiyle. Çoğumuz anamız-babamız yaptığı için yapıyor, inandığı için inanıyoruz. Demokraside ç...

"Sana Emredileni Yap!." : Aracıları Devre Dışı Bırakma İsmail’in cevabındaki en çarpıcı yön, özneyi doğru tayin etmesidir. Eğer "Beni kes baba" deseydi, bu bir ailevi trajedi veya babaya duyulan patolojik bir bağlılık olabilirdi. Ancak İsmâil :"Sana emredileni yap" diyerek babasını bir fail olarak değil, bir elçi olarak gördüğünü kanıtlıyor. Bu, rızanın kişiye değil, Hakikate verildiğinin resmidir. Travma ve Terbiye Modern pedagoji çerçevesinden bakıldığında "kurban" kavramı tek başına ürkütücü görünebilir. Ancak metindeki "Bak bakalım, sen ne düşünüyorsun?!." sorusu, İslâm düşüncesindeki "istişare" ve "hür irade" kavramlarının kökenidir. Dayatma, iradeyi yok sayar, travma üretir. Teklif, iradeyi onurlandırır, şahsiyet inşa eder. İsmâil, bu soruyla bir nesne olmaktan çıkıp, o büyük imtihanın ortağı haline gelmiştir. İzzet ve Teslimiyet Dengesi Teslimiyet genellikle "boyun eğmek" gibi zayıf bir eylemle karış...

Bilgi Çeşitleri 1. Aklî Bilgi Aklî bilgi; bilimsel ve felsefî türleriyle, aklın faaliyetiyle üretilen bilgidir. Pozitif bilimler daha çok somut ve deneysel alanı konu edinir; sosyal bilimler insanî ve toplumsal olanı inceler; felsefe ise çoğu zaman soyut ve kavramsal düzlemde hareket eder. Üçü de yöntem ve dayanakları farklı olsa da, akla yaslanır. Bu bilgi türünde referans akıldır; yani bilenin kendisi. Bu nedenle aklî bilgi ile fenomenoloji yapılabilir : insan, tecrübesini ve bilincini konu edinir. Ancak bu çerçevede teoloji yapılamaz; çünkü fenomenolojik bilgi, bir bilen olarak insanı aşamaz. 2. Sezgi (Hads) Sezgi ya da hads, aklî bir muhakeme süreci olmaksızın içe doğan bilgidir. Çoğu zaman ânlıktır ve kendi başına bırakıldığında başka bilgilerle bağ kurmaz; bu yüzden sistematik, düzenli ve organize bir yapı üretmez. Ancak sezgi, şuhûdî bilgiye açıldığında dağınık olmaktan çıkar; işaret hâline gelir. Yani sezgi, tek başına nihai değil; fakat doğru bir yöne bağlandığında kapı aralay...

İman Sıçramasının Sessiz Zirvesi : İsmail İbrahim kıssasında çoğu zaman gözden kaçan ama iman ahlâkını tamamlayan asıl düğüm, İsmail’in verdiği cevaptır : “Yâ ebeti’f‘al mâ tu’mer.” = Babacığım, sana emredileni yap. Bu söz, kör bir teslimiyet değil; ne babaya ne geleneğe ne de çıplak otoriteye boyun eğiştir. Bu, emrin Allah’tan geldiğini idrak etmiş bir bilincin, iradesini özgürce Hak’ka bağlamasıdır. İsmail burada kurban edilen bir nesne değil; rızasıyla tevhidin öznesi olan bir şahsiyettir. Dolayısıyla iman sıçraması, sadece İbrahim’in aklı aşan sadakati değil; İsmail’in korkuyu aşan rızasıyla da tamamlanır. Biri emri yüklenir, diğeri emaneti kabul eder. Böylece iman, tek yönlü bir fedakârlık değil; iki iradenin Allah’ta buluştuğu izzetli bir teslimiyet hâline gelir. Bu yönüyle İsmail’in rızası, imanın otoriter bir dayatma değil; özgürleştirici bir hakikat bağı olduğunu ilan eder. Zira rızanın olmadığı yerde ibadet değil, tahakküm; iman değil, travma üretilir. Şunu gönül rahatlığıyla...

Izzetli Bir Benliğin İnşası Kierkegaard’ın Hz. İbrahim üzerinden anlattığı “iman sıçraması”, sadece rasyonel bir kopuş değil; bilimin ‘nasıl’ından ilmin ‘niçin’ine, oradan da imanın mutlak ‘O’suna doğru gerçekleşen dikey bir yükseliştir. Bu sıçrama, bir boşluğa düşüş değil, aksine değerler hiyerarşisinin en başına ‘ eşeddü hubben lillah’ = Allah’a olan şiddetli sevginin hakikatine yükseliştir. Sahte Güçten Hakiki Kudrete Modern insanın trajedisi olan kibir, enâniyet ve müstağnîlik (= kendini kendine yeter görme), aslında insanı en zayıf ve en korkak kılan prangalardır. İman, yaygın kanaatin aksine, bendeki benliği öldüren bir ‘hiçlik makamı’ değil; aksine benliği sahte ilâhlardan arındırıp Allah’ın kudretiyle tahkim eden bir güçlenme sürecidir. Samimi bir Mü’min ‘ben’ demez, ‘O = Hû’ der; ancak bu ‘O’ deyişin içinde, iradesini Külli İrade’ye eklemlemiş, karakteri çelikleşmiş bir ‘ben’ de saklıdır. ‘Lâ’dan ‘İllâ’ya : Özgürlük Manifestosu Bu güçlenişin formülü, “lâ havle ve lâ quvvete ...

Kierkegaard, ‘Korku ve Titreme’ adlı kitabında Hz. İbrâhîm’i “iman şövalyesi” olarak niteler. Hz. İbrâhîm, oğlu İsmal’i (veya İshâk’ı) kurban edeceği zaman hem korkar hem de titrer, ama “iman sıçraması” yaparak vazgeçmez; ama “iman sıçramasının” nasıl bişey, nasıl bi hâl olduğunu açıklamaz. Belki de bu hâl, açıklanamayan bir hâldir. Ben bu hâli, kendimce açıklamayı deneyeceğim. Bişeyin doğru olduğunu bilmenin yolu : Bilim (= bilgi), ilim ve imanla olur. Bilgi (= bilim), olgu ve olaylarla; ilim, değerlerle iş görür. Bilgi (= bilim), nasıla; ilim, niçine cevap arar. Böyle bir hâl için, bilimden ilme, ilimden imana “sıçrayış” şart. Bilim adamı çok; ilim adamı az; iman adamı “yok gibi”!. Bu “sıçrama” olmadan (en) değerli olandan, EN DEĞERLİ OLAN için vazgeçilemez.  İman, değerler hiyerarşinin en başına O’nu koymaktır. = “... eşeddü hubben lillah.” (2/165.)

Takvâ Nedir?!. Genelde “haramlardan sakınmak” diye bilinir ama bu, takvânın en dış kabuğudur. Takvâ, kökü itibariyle korunmak, gözetmek, hassasiyet göstermek demek.  Takvâ = Allah’la ilişkiyi zedeleyecek her şeye karşı içsel teyakkuz hâli. Bu yüzden takvâ, sadece yapmamak değil, nasıl yaptığını, niyetini, etkisini gözetmektir. Takvâ korku mu?!. Bence hayır. Takvâ, cehennem korkusundan ziyade emaneti zedeleme korkusudur. Sevenin incitmekten çekinmesi gibi. Günah işlemediği hâlde titreyen insan takvâ ehlidir; günah işleyip “nasıl olsa affolur” diyen değil. Takvâ-Ahlâk ilişkisi Takvâ, ahlâkın Allah’la bağlantılı hâlidir. Ahlâk “insana zarar vermemek”se, takvâ “insana zarar vermenin Allah’la arayı bozduğunu bilmek”tir. Bu yüzden takvâsız ahlâk, kırılgan; ahlâksız takvâ iddiası tehlikelidir. Bence takvânın en zor yeri  gizli alanlardadır : Güç varken ezmemek. Haklıyken incitmemek. Bilgi varken tahakküm kurmamak. “Ben haklıyım” cümlesini yutabilmek... Kur’an’ın “ Allah katında en üs...

Modern Eğitim, Materyalizm ve Yaratılmışlık Bugün birçok genç, modern eğitimle birlikte her şeyi maddeyle açıklayan bir bakış açısı ile tanışıyor. Materyalist maddeciler diyor ki : “Her şeyin aslı madde.” Bu bakış, dünyayı bilimsel olarak anlamamıza katkı sağlıyor; ama ontolojik soruları, yani “varlığın kökeni” veya “neyden yaratıldık” sorularını yanıtlamıyor. Burada bir tuzak var : Eğer her şey maddeyse, maddeyi (de) kim yarattı?!. Eğer maddeyi yaratan maddeyse, onu da kim yarattı?!. Bu zincir sonsuz bir teselsül, yani çıkmaz bir sokak. Bu yüzden materyalist madde, kendi içinde bir tür “ geçici Tanrı ” gibi görünür, ama köken sorusunu açıklayamaz. Lavoisier der ki : “Varlık kendi başına yok olmaz ve yokluktan ortaya çıkmaz.” Bu bilimsel ilke, fiziksel süreçleri kapsar; metafizik bir ontoloji ile şekilsel benzerlik taşıyabilir ama bağlam olarak farklıdır. Varoluş, yaratılmışlık ve ontolojik köken bu sınırlardan ötedir. Modern eğitim, varoluşun ontolojik kökenini bilimsel benzetmelerle ...

Oruç, Zekât ve Nefs Terbiyesi Oruç, sadece karnı aç bırakmak değildir; helâli bile terk etmektir. Rabbimiz : “ Oruç Benim içindir” der. Bu, açlığın ve arzunun da bir ibâdet haline dönüştüğünü, kulun artık sadece Rabbine yöneldiğini gösterir. Açlık, bilgi değil, şahitliktir ; açlık, kalpteki taşkınlığı keser. Zekât ise, açlığın şahitliğini ekonomik sorumluluğa dönüştürür. Mal helâl kazanılmıştır, ama zekât, malı Allah’a iâde eder. Oruç bedende/bedenle, zekât elde/elledir; biri nefsin tüketimini, diğeri sermayenin birikimini sınırlar. Oruç ve zekât, tek bir hakikatin iki yüzüdür : Îsâr . Tokken vermek kolaydır; açken vermek ise nefsin “ben” dediği noktayı aşabilmektir. Sevdiği şeyden vermek, zekâtın ruhudur; sadece artıklar değil, değerli olan paylaşılır. Bu yüzden Kur’ân der ki : “ Kendiniz için razı olmayacağınız şeyleri vermeye kalkmayın.” (2/267.) Açken verilen, nefsi çoğaltır; tokken verilen, malı azaltır. Bu ibâdetler, aynı zamanda açgözlülüğün tedavisidir . Açlığı bilen insan, ...

HACC : “ALTERNATİF”! BİR OKUMA  Giriş : Hacc İbâdet mi, Yük mü?!. Hacc, sadece yapılması gereken bir ibadet değil; taşınması gereken bir yüktür . Bu yük, bedeni yoran bir meşakkat olduğu kadar, kalbi yakan bir sorumluluktur. Takvâ da tam burada başlar: rahatlatan değil, rahatsız eden bir bilinç olarak. 1. Takvâ : Yük ama Mübarek Bir Yük Takvâ, kişiye yük olur. Çünkü takvâ; Görüp de susmamayı, Bildiğiyle yaşamayı, Menfaatle arasına mesafe koymayı gerektirir. Bu yük, insanı çökerten değil; insanı ayakta tutan bir yüktür . Efendimiz (s.a.v.) risâlet öncesinde bu yükü almış, olup biteni görmüş ve kalbi yanmıştır . Bu yanış, kutsal ve mübarek bir derttir. Bu dert yoksa, takvâ da yoktur. 2. Hira : Konforun Bittiği Yer Hira bir inziva merkezi değildir. Orası, dar, sert, ulaşılması zor bir mekândır. Orada konfor olmaz. Bu fizikî gerçek, bize şunu söyler : Takvâ, konforlu mekânlarda filizlenmez. Efendimiz (s.a.v.) Hira’ya rahatlamak için değil, kalbinin yükünü taşıyabilmek için çıkmıştır. T...

Namazın Ruhu : “Rahatsız Eden”! İbadet Bugün ibâdetler kimseyi rahatsız etmiyor. Çünkü rahatsız etmeyen ibâdet, kolayca sisteme eklemlenen ibâdettir. Özellikle namaz, hayatı rahatsız etmiyor. Şekil yerinde, ritüel tamam; fakat ruh geri çekilmiş durumda. Kimse namaz kılanı engellemiyor; çünkü o namaz, ne zulmü durduruyor ne fahşâyı engelliyor ne de insanın yerini sarsıyor. Kur’ân’ın “erayte’l-lezî yenhâ; abden izâ sallâ” (Alak, 9-10) dediği itiraz noktası bugün neredeyse görünmez oldu. Oysa Kur’ân, namazı tarif ederken onu nötr bir ritüel olarak bırakmaz : “İnne’s-salâte tenhâ ani’l-fahşâi ve’l-munker.” (29/45) Bu cümle bir övgü değil, bir ölçüdür. Namaz, fahşâdan ve münkerden alıkoymuyorsa; orada şekil vardır ama namaz yoktur. Âyet, “namaz kılanlar böyledir” demiyor; “namaz böyledir” diyor. Yani sonuç üretmeyen bir fiil, ismini taşımaya devam etse bile hakikatini kaybetmiştir. Bu yüzden Maûn Sûresi sarsıcıdır : “Yazıklar olsun o namaz kılanlara…” Kur’ân burada namazı değil, namazın ...