META-ETİK MODEL = MEM

Meta-Etik Model : İnsan Fiillerinin Bileşimsel Sorumluluk Teorisi

Özet

Bu çalışma, insan fiilini irade, bilgi ve çevresel şartların bileşimsel etkileşimi olarak açıklayan; sorumluluğu çok değişkenli bir fonksiyon olarak tanımlayan; adâleti ise bağlamsal ve dinamik bir değerlendirme süreci olarak ele alan meta-etik bir model önerir. Model, epistemik sınırlılık ilkesine dayanarak nihâî metafizik gerçekliği analiz dışı bırakır.

Bu model üç alan içerir :

1. Ontolojik alan. Bu alan insana kapalıdır.

• Ftratın mahiyeti.

• Âhiretin içeriği.

Bunlar bilinemez.

2. Epistemik alan. İnsana açık ama sınırlı bir şekilde.

• Bilgi -Yorum.

• Çevre.

• İrade.

İnsan burada çalışır.

3. Normatif alan (= Meta-Etik)

• Sorumluluk burada.

• Dinamik adâlet burada.

• Bileşimsel değerlendirme burada.

İnsanın tek meşru etik zemini bura.

İnsan, nihâî belirleyicileri bilmeden, sınırlı epistemik alanda sorumluluk üreten etik bir sistem içinde yaşar.

Klasik etik teoriler genellikle ya niyet merkezli ya da sonuç merkezli açıklamalara dayanır. Bu çalışma, fiili çok değişkenli bir sistem olarak ele alır.

Teorik Çerçeve

Model üç ana bileşene dayanır :

• İrade

• Bilgi

• Çevre

Bu bileşenler fiil üretimini belirler.

Fiil Teorisi

Her fiil şu fonksiyonla temsil edilir : F = f(İrade, Bilgi, Çevre)

Bu yapı doğrusal değildir; etkileşimlidir.

Sorumluluk Teorisi

Sorumluluk, tek değişkenli değil, bileşimsel bir yapıdır : S = B × Y × Ş (= Bilgi. Yönelim. Şart veya İmkân.)

Bu yapı, aynı fiilin farklı bağlamlarda farklı etik ağırlıklar üretmesini açıklar.

Dinamik Adâlet

Adâlet sabit kural uygulaması değil, koşula duyarlı değerlendirme sürecidir.

• Bağlam değişkendir.

• Ağırlıklandırma değişkendir.

• Sonuçlar sabit değildir.

Epistemik Sınır

İnsan, içsel niyet ve takvâ düzeyini tam olarak bilemez. Bu nedenle etik değerlendirme zorunlu olarak yaklaşık karakter taşır.

Sistemik Etki

Bireysel fiiller çevresel ve yapısal sistemlerle etkileşim içindedir ancak bu etkileşim bireysel sorumluluğu ortadan kaldırmaz.

Sonuç

Meta-Etik Model = MEM, insan fiilini çok değişkenli bir yapı olarak ele alarak klasik etik teorilerin tek nedenli açıklamalarını aşmayı amaçlar.

İnsan fiili, irade-bilgi-çevre etkileşimiyle üretilen; sorumluluğu kesin; adâleti dinamik; epistemik olarak sınırlı bir etik sistem içinde değerlendirilen bir yapıdır.

İnsan, epistemik sınırlar içinde dinamik koşullara göre sorumluluk üreten bir etik sistem kurar; nihâî metafizik doğrulama alanı modelin dışındadır. Bu şu demek : Burada öyle ya da böyle (iyi ya da kötü) elimizdeki sınırlı bilgiye göre bir hüküm veriyoruz, bu hükümler son/nihâî hükümler değil; nihâî hüküm ötede.