KESRET VE VAHDET

KESRET VE VAHDET 

A) Ontolojik Düzlem (= Varlık)

Birlik (vahdet) iddiası burada konuşulur. Çokluk, birlikten zuhur eder ama bu düzlem ikilik taşımaz.

B) Epistemik Düzlem (= Bilgi)

İnsan = bilgi dünyası, zorunlu olarak ikili.

• Hak / Bâtıl.
• İyi / Kötü.
• Âyet / Perde.
• Doğru / Yanlış.
• Güzel / Çirkin.

Temyiz (= ayırt etme) burada/bu alanda olur.

C) Ahlâkî–Amelî Düzlem (= Fiil)

Burası, sorumluluk alanı. Burada, iyi-kötü, doğru-yanlış, güzel-çirkin ayrımı zorunlu. İmtihan burada gerçekleşir. Düzlem geçişleri kontrolsüz olamaz. Bu da, epistemik dünyadan ontolojik dünyaya geçişin rastgele olmayacağı demek.

Çünkü, epistemik alan, ikili, çoklu ve değişken; ontolojik alan, bir.

Epistemik alandan ontolojik alana kontrolsüz geçiş, temyizi bozar, anlamı eritir, sorumluluğu zayıflatır.

“Habl” Modeli (Bağlantı Metafiziği)

Ontolojik dünyadan bize gelen : “İp / Hablullah” / Bağ / İlâhî Referans = Kur’an. İnsan tarafında da akıl = fıtrat + vicdan ve irade var.

Eğer akıl ve irade bozulmamışsa bu “İpi” tanır. Bu tanıma, yeni bir üretim değil, eşleşmedir. (recognition.)

Hâl – Kâl/Söz İlişkisi

Söz (= kâl), alt basamak, temsil sistemidir, işaret üretir ama hakikati tam taşıyamaz.

Hâl, deneyim katmanıdır, içeriden görmeyi, daha doğrudan idraki verir.

İlişki : Söz, hâle işaret eder; hâl, sözü doğrular. Ama söz, yeterli değildir; hâl de mutlak kapalı değildir.

Dilin Sınırı

Dil, tam temsil değildir, işaret (isim + sıfat) sistemidir. Dille hakikat bütünüyle ifade edilemez, sadece indirekt gösterilir.

“Her Şey Tecellidir” Problemi

Eğer bu önerme başa alınırsa teyakkuz zayıflar, ayrım erir, kötü olan bile! Kendine sistemde bir “yer” bulur. Sonuçta epistemik filtre çöker, amelî alan bulanıklaşır.

İbn Arabî Çizgisine İlişkin Eleştiri

İbn Arabî’de de ontolojik birlik vurgusu güçlü ama bu vurgu, epistemik temyizi zayıflatabilir, düzlem geçişlerini gevşetebilir. Yani “her şey tecelli” ise her şey nötrleşebilir.

Bu yüzden imtihan dünyasında epistemik disiplin ontolojiden önce gelmelidir. Yani önce ayrım (temyiz), sonra anlamlandırma (ontoloji), sonra da amel. (= fiil)

Güvenlik Mekanizması

Epistemik filtre : Bu bir âyet mi, yoksa bir perde mi?!.

Fıtrat + vicdan, tanıma mekanizması; habl, dış referans olmalı.

Özet

Varlık düzeyi, birliğe işaret edebilir, fakat insan bu birliğe doğrudan değil, “İp” (Habl) üzerinden ve bozulmamış fıtrat-vicdan aracılığıyla erişebilir. Epistemik alan ikili ve temyize açık olduğu için, ontolojik yorumlar ancak bu temyizden sonra geçerlidir. Dil ise hakikatin kendisi değil, hakikate yalnızca işaret eden sembolik alt katmandır. Bu nedenle “her şey tecellidir” gibi ontolojik genellemeler, epistemik filtreyi aşarsa imtihanın yapısını zayıflatır.