BABA / ABBA

Baba/Abba : Tenzih ve Teşbih Kıskacında Bir Denge Arayışı

Köken ve Etimolojik Miras

Hristiyanlıkta Tanrı’ya “Baba” denilmesi, Yahudi kültüründen tevarüs eden bir mirastır. Aramice “Abba”, sadece bir otoriteyi değil; içinde derin bir güven, samimiyet ve çocuksu bir sığınma arzusu barındıran (“babacığım”) hitap şeklidir. Bu kavram, başlangıç noktasında hem koruyucu hem merhametli bir figür olarak soyut ve somut arasında kalıcı bir gerilim barındırır.

Tenzih-Teşbih Gerilimi : İfrat ve Tefrit Hattı

Tanrı algısı, iki ana kutup arasında salınır. Bu iki kutup, kavramın anlamının "maraz" doğuran uçlarını gösterir.

• Tenzih (Mutlak Aşkınlık) : Tanrı’nın erişilemezliği ve yüceliği. Burada "Baba" metaforu soyut, uzak ve huşû uyandırıcıdır.

  • Risk : Aşırı tenzih, ilişkiyi dondurur; güven ve yakınlığı eksik bırakarak Tanrı’yı soğuk bir matematiksel formüle ve mitolojik-ütopik bir belirsizliğe indirger.

• Teşbih (Yakınlık/Benzerlik) : Tanrı’nın kişisel ve insanî yönleri. Burada "Baba" somutlaşır; güven, samimiyet ve sıcaklık doğar.

  • Risk (Yakınlık Marazı) : Aşırı teşbih, kutsallığı eritir. Tanrı’yı insanî kusurlara ve imgelere bağımlı kılarak "putlaşma" tehlikesi doğurur.
(Bizde, 'aşırı yakınlaşma/yakınlık maraz doğurur.' mealinde bir söz var.)

Soyut-Somut Evrimi ve Putlaşma Riski

Baba kavramı, zihinsel katmanlarda şu evrimi izler :

1. Başlangıç : Metaforik koruyucu, soyut güç.

2. Orta Aşama : Duygusal yoğunlaşma, içsel güven ve "abba" yakınlığı.

3. Son Aşama : Biyolojik baba imgesiyle gelen antropomorfizm. Tanrı’nın “gökyüzündeki yaşlı adam” sığlığına hapsedilmesi.

Hikmetin Dengesine Dönüş

Bu iki aşırılık, Mu’tezile’nin el-menziletü beynel menzileteyn (= orta yol) ilkesi ve fıkhın ifrat-tefrit yasağıyla paralel okunmalıdır. Tanrı, ne mitolojik bir varlık yapılarak hayattan kovulmalı (= aşırı tenzih), ne de insanîleştirilerek bir “şey”e dönüştürülmelidir. (= aşırı teşbih)

Sonuç ve Kadim Düstur : Tanrı-insan ilişkisinin sürekliliğinde sağlıklı teolojik yaklaşım, bu gerilimi bir dengede tutmakla mümkündür. Zira varoluşsal bir hakikattir ki, Tanrı ile sağlıklı bir inanç (veya ilişki), saygıyı koruyacak kadar mesafe, sevgiyi hissettirecek kadar yakınlık üzerine kurulmalıdır.

Yorumlar

Yorum Gönder

Bu blogdaki popüler yayınlar

MÂÛN NE DİYOR?!.

“Yazıklar olsun o namaz kılanlara; ki onlar namazlarından gâfildirler.” (107/4-5.) Sûrede eleştirilen, namazın kendisi değil, namaz ile hayat arasındaki kopukluktur. Namazda : “Yalnız Sana kulluk ederim” (= iyyâke na‘budu); namazdan sonra : Allah’a isyan eden otoritelere, arzulara, korkulara itaat; namazı ve dini şekilsel olarak doğru, ama istikâmet ve öz/ruh olarak yalanlamış olmaktır. Bu okuma, Mâûn sûresinin ahlâkî ve toplumsal bağlamıyla birebir örtüşür. Yetimi itip kakma, Yoksulu gözetmeme, Gösteriş, Bu, din/ibadet ile hayat arasındaki yarılmadır. Namazlarından gâfildirler, ne demek?!. Bu ifade klasik olarak üç şekilde okunur : Namazın vakitlerini umursamıyorlar. Namazın ruhunu/şuurunu kaybetmişler. Namazın gereğini, gerektiği gibi hayata taşımıyorlar. Namaz kılanların çoğu, 1. maddeye duyarlı ama 2. ve 3. maddeyi ıskalıyor. = Namazda : Yâ Rabbî yalnız Sana kulluk (= itaat) ederim diyor, namaz bitince (normal hayatta) Allah’a isyan edenlere itaat ediyor. Namaz, itaatin merkezini i...
Devamı

İMAN - AMEL İLİŞKİSİ

Vita Activa - Vita Contemplativa. Amel-Eylem Yaşamı - Düşünce Yaşamı. Pratik Yaşam - Teorik Yaşam. Esasında bu iki yaşam (= iman ile amel), birbirinden ayrıl/a/maz. Bu, ruh ile beden gibidir. İman, ameli; amel, imanı tamamlar. İman, amelin özü/çekirdeği; amel, imanın meyvesidir. Öz (= iman), “çürük” olursa; meyve (= amel) “bozuk” olur. Meyvenin tadı (= lezzeti), özden, özün gücünden (= imandan) gelir. Ruhu, bedenden (= bedeni, ruhtan) ayırırsak, “ölüm” gerçekleşir. Bedenin her eylemi, ruhun emri/eseridir. Ruhta, akıl (= düşünce), arzu/istek ve irade yüklüdür. Elma/nın özü (= çekirdeği), elma olmayı ister. Düşünce (= fikir) adamı ve eylem (= aksiyon) adamı kategorileri, insandaki iman (= düşünce) ile ameli (= eylemi) birbirinden ayırmanın = insanı ikiye bölmenin sonucudur. Bu, düşünce (= fikir) adamında eylemi; eylem (= aksiyon) adamında düşünceyi yok var saymaktır. Bu, bu çağın “uzmanlık hastalığının” bir ürünüdür. Eylem, eylem için yapılmaz; eylemin (= amelin) bir amacı/ereği olmalıdı...
Devamı

KİP

Kip : Fiillerin zamana göre kullanımı. Felsefede kip, değişkenlik durumu. Vardı. Varmış. Var. Var olacak... gibi. Geçmiş. Şimdiki ve Gelecek zaman. Mış, masal formu. Bir varmış, bir yokmuş gibi. Bir zamanlar bir kral varmış; Kârun gibi bir zengin; Sokrat gibi bir âlim varmış...  Şimdi nerelerdelermiş?!. Onların da, bizim gibi, bir zamanlar bir “şimdileri” vardı. Biz de, gün gelecek “masal”! olacağız; bize de birileri “varmış” diyecek... zaman hepimizi tarih sahnesine çekecek. Sonra ne olacak?!. Kimilerine göre bişey olmayacak; kimilerine göre de herkes tekrar dirilecek ve yaptıklarından tek tek hesaba çekilecek. ... Şimdi bu hayat bize bir masal gibi = mış gibi (= oyun-oynaşmış gibi) geliyor; hayatı ciddiye almıyoruz, onu bir fırsat olarak değerlendirmiyoruz; 'ölüm, sonumuz olacak, bu hayatın keyfini çıkaralım', diyoruz.  Hayatı masal gibi görsek de, her masal mutlu sonla bitmiyor. Esasında hiçbir masal bitmiyor; çünkü zaman durmuyor, geçmişten geleceğe sürekli akıyor. Dün var...
Devamı