BİLMEK İSTEYENLER İÇİN

Salli-Bârik Tahiyyâtta okuduğumuz iki duâ. Salli ile salât akraba. Salli, Tövbe Sûresi 103. âyette وَصَلِّ عَلَيْهِمْۜ şekilde geçiyor. Anlamı, onlar için duâ et şeklinde verilir ama salli/صل nin tam karşılığı duâ değildir. Nedir?!. Bence onlara rehberlik veya önderlik ederek maddî-ma’nevî destek ol, demek. Nitekim âyetin başında, onların mallarından sadaka al ki bu onları temizlesin, denir; sonra da Senin (onlar için) salâtın, onlara sükûnet verir = اِنَّ صَلٰوتَكَ سَكَنٌ لَهُمْۜ denir. Bârik ise BRK'den ism-i fâil; bereket ve mübarek de aynı kök; bolluk-bereket veren. Tahıyyâtta Muhammed ve İbrâhîm’e (aleyhim-es selâm) ve âline - âl : âile, soy, taraftar demek - elimizden gelen maddî-ma’nevî desteği vermemiz istenir, verdiğimizi veya vereceğimizi söyleriz. Pekiî bu destek, sadece sözde mi kalmalı, fiile (eyleme, amele, davranışa) dönüşmemeli mi?!. Elbette dönüşmeli. Nasıl veya neyle?!. İlmî/fikrî, fiilî ve mâlî destekle = infâkla. İnfâk, sadece malla olmaz. Her türlü “harcama” ...

Öfkenin Haritası : İç Cehennemden Kozmik Cehenneme Öfkenin Antropolojisi Cehennem yalnızca ölümden sonra başlayan bir azap mekânı değildir. Cehennem önce insanın içinde doğar. Kalpte başlayan bir ateş zamanla büyür; bireyi sarar, topluma yayılır ve sonunda dünyayı yakabilecek bir yangına dönüşür. Kur’ân’ın dili bu süreci anlatırken son derece ince kavramlar kullanır. Bu kavramlar insan öfkesinin psikolojik katmanlarını âdetâ haritalandırır. İlk katman ğayz =غيظ dır . Ğayz, içte kaynayan öfkedir. Henüz dışa patlamamış fakat kalpte basınç oluşturan bir kızgınlık hâlidir. Bastırılmış gerilim, saldırganlık enerjisi ve içsel yanma bu kelimenin anlam alanına girer. Kur’ân’da cehennem tasvir edilirken bu kelimenin kullanılması dikkat çekicidir. Cehennem uzak bir yerden görüldüğünde insanların onun öfkesini (ğayz) ve uğultusunu duyacakları anlatılır. Başka bir yerde ise cehennemin neredeyse öfkesinden parçalanacak gibi olduğu söylenir. Bu tasvirler cehennemi sadece ateş olarak değil, âdetâ ö...

Kur’ân’da لعلّ Kur’ân’daki لعلّ çoğu zaman bir gaye / pedagojik hedef bildirir. Yani bir fiile bağlanır. Fiille kullanılan لعلّ, hedeflenen bilinç / sonuç bildirir. Aşağıda Kur’ân’daki لعلّ ifadelerini, bağlandıkları amaç fiillerine göre gruplayarak verdim. (Sadece anlam taşıyan ana fiili esas aldım.) 1. Takvâ hedefi Kur’ân’daki en temel amaçlardan biridir. لعلّكم تتقون/ لعلهم تتقون (Bakara 21, 63, 183,187.) Anlam : Belki sakınırsınız / bilinç geliştirirsiniz. 2. Akletme hedefi لعلّكم تعقلون/ تعقلون لعلهم (Bakara 73, 242. Nûr 61. Hadîd 17.) Anlam : Belki aklınızı kullanırsınız. 3. Şükür hedefi  لعلّكم تشكرون / تشكرون لعلهم (Bakara, 185. Âli İmrân, 123. Maide, 6, 89. Enfal, 26.) Anlam : Belki şükredersiniz. 4. Hatırlama / Öğüt alma hedefi لعلّكم تذكرون / لعلهم تذكرون (Bakara 221. En‘âm 152. A‘râf 26. Nahl 90 Nur 1. Zümer 27 ) Anlam : Belki hatırlarsınız / öğüt alırsınız. 5. Merhamet görme hedefi لعلّكم ترحمون (A‘râf 63, 204. Yasin 45 ) Anlam : Belki rahmete erişirsiniz. 6. Fe...

Din, Denge ve Modern Dünya 1. Kitâb – Sünnet – Hikmet : Din Nasıl Canlı Kalır?!. Kitâb (Kur’ân) : Allah’ın evrensel rehberliği, vahiy. Sünnet : Vahyin Efendimiz (s.a.v.) aracılığıyla hayata taşınmış hâli. Hikmet : Kur’ân ve Sünnet’in çağa taşınması ve güncel sorunlara uygulanması. Din , yalnızca Kitâb ile veya yalnızca Sünnet ile değil, hikmet ile birlikte uygulanırsa canlıdır. Aksi hâlde, dini sadece metin veya tarih sayfalarına gömer, donuklaştırır ve anakronizme düşmekten öteye gidemeyiz. Örnek : O gün kılıç ve ok kullanılıyordu; bugün top, tüfek, bilgisayar ve bilgi kullanıyoruz. Din, araç değil doğru niyet, amaç ve rehberliktir. 2. Makâsıd ve Değişmeyen Maksatlar Makâsıd : Amaç; değişmeyen evrensel hedefler demektir, bunlar da Adâlet : Ölçü ve denge. Kıst : Eşitlik ve hakkâniyettir. Bir de iyiliğin ve kötülüğün/zulmün ayrımı, Hakkı bâtıldan ayırt etmektir. Güç var, adâlet ve vahiy yoksa, zulüm kaçınılmazdır. 57/25’teki “demir” = güçtür ama güç, yalnız başına yeterli değildir;...

Kitâb, Sünnet ve Hikmet Kitâb : Kur’an = Vahiy. Sünnet : Kur’an’ın = Vahyin miladî 610 ilâ 632 arasındaki uygulaması. Hikmet : Kur’an’ın = Vahyin güne taşınması. Din, Kitâb ve Sünnetle tamamlanmış, tamam olmuştur. Hikmet, bu tamlığın, tamamlanmışlığın şerh edilerek çağa taşınmasıdır. Sünnet yoksa din, Kitâb’taki yazı veya söz olur. Sünnet, bu yazıyı veya sözü hayata taşır. Hikmet, bu taşımanın (taşınışın) model (örnek) alınarak “güncelenmesidir.”!. Bu (taşıma, güncelleme) yapıl(a)mazsa, din donuklaşır, canlılığını yitirir; değişim yok sayılarak anakronizme düşülür. Burada şu soru yerindedir. Değişim mi dini; din mi değişimi değiştirir?!. Değişim, denenmenin ve dinamizmin gereğidir, herkes aynı şeylerle (sorularla?!) denenmez; din, bu değişime/dinamizme yön veren evrensel ahlâkî ilkelerin (= ilâhî kuralların) adıdır. Hikmet, değişime/dinamizme rağmen, evrensel ahlâkî ilkelerle (= ilâhî kurallarla) doğru yönü bulabilme ve o yolda yürüyebilmedir. = Sırat-ı müstakîm. Efendimiz bu yolda de...

Bedir, Uhud ve Tebük Bedir : 17 Ramazan 624. Uhud : 11 Şevval 625. Tebük : Recep-Ramazan 630. (Lütfen Nisâ Sûresinin, 71 ilâ 87. âyetlerini okuyunuz.) Bugün 17 Ramazan 2026. Bedir savaşı, bundan 1402 yıl önce yapıldı. Hicretin 2. yılı. Müslümanlar ekonomik olarak henüz toparlanamamışlar ama sağlamlar. Sayıları 300. Düşman 1000 kişi ve donanımlı. Sonuç : Kesin zafer. Uhud’daki sayı 1000’e 3000. = 1/3. Yaklaşık Bedir’le aynı ama Müslümanlar Bedir’deki gibi sağlam değil. Sonuç : Ma’lum. Tebük, Medine’ye 700 km uzaklıkta. Müslümanların sayısı 30.000. Bu savaş Bizans’a karşı yapılan bir savaş; çoğu Müslümanlar bu savaşa ganimet için katılır; Kâ’b b. Mâlik, Mürâre b. Rebî’ ve Hilal b. Ümeyye gibi bazı sahabeler bu savaşa katılmaz; “bu sıcakta savaşa mı çıkılır?!”, derler. (Bknz. 9/81.) Bu savaşların ayrıntısına giremiyorum ve şu soruyu soruyorum : Rabb-ül Âlemin, isteseydi Müslümanları savaşsız da muzaffer kılamaz mıydı; veya düşmanı “başka türlü” (deprem, sayha, salgın, vb. şekillerde) de m...

Çürüme Çürüme bile değil, kokuşma, kokuşmuşluk. Tarihte insanlığın bu kadar dibe vurduğu bir dönem yaşandı mı bilmiyorum. Esfele sâfilîn denilen hâl, bu hâl olsa gerek. Bu hâle nasıl gelindi?!. Din dâhil her şey, dünyalık çıkara indirgendi. Çürümüşlük öyle bir hâl aldı ki, Tanrı bile istismar edildi, ediliyor. Savaşlar Tanrı adına yapılıyor. Bugün sokakta bir dilenci, boğazında bir teyple ilâhî ile ve besteli "Bismillahirrahmanirrahîm"le para topluyordu. Bugün din, sırtından para, unvan (= mal ve makam) kazanılan bir aparata dönüştü/rüldü. Çağdaş haçlılar da “din adına” savaşıyorlar. Burada artık din amaç değil, araç; amaç için din kullanılıyor. Amaç ne?!. Dünyalık menfaat ve nufüz; ekonomik ve siyasal iktidar/güç elde etme, tahakküm kurma. Yığınlar, asil/asıl dini (= dîn-ül qayyûmu) iyi/sağlam bilmemelerine rağmen iyi-kötü dine duyarlılar; bu bilgisizlik, güç odakları ve din istismarcıları tarafından istismar ediliyor. Yaşanan kokuşmuşluğu bertaraf etmenin tek/yegâne yolu, d...

Niyet, Fiil, Mîzan ve Tefzîz/İstefzîz İnsan yaşamında sorumluluk, akıl ve irade sahibi olmayı gerektirir. İnsan, varoluş gayesine niyet ve fiil aracılığıyla yönelir veya o gayeden sapar. Bu yönelim, Aristocu dört sebep ve Kelâmın makâsıdı bağlamında değerlendirilebilir. Niyet, insanın içsel yönelimi olup akıl ve iradesiyle belirlenir. Niyet, çekirdektir. = نواة نووي . Fiil, niyetin görünür hâlidir; ikisi (= niyet ve fiil), iç ile dışın birliğini sağlayarak karakterleşmiş ontolojik bütün oluşturur. Dört sebep (= maddî, formel, etken, gâî) ve makâsıd/maksatlar niyetin fiile dönüşümünü ve fiilin değerini belirlerler. Maddî sebep fiilin somut zeminidir; niyet bunu yönlendirir; formel sebep fiilin biçimi ve düzenidir; niyet hedefe yön verir; etken sebep niyetin motivasyonu ve fiili harekete geçiren güçtür; ereksel/gaye/gâî sebep (makâsıd) niyetin nihaî amacı ve tümel gayeye uyum ve fiile anlam katar. İnsan, niyetini tümel maksat = tümel gaye ile uyumlu hâle getirmeye çalışır. Her şeye rağme...

Leh, Aleyh ve Niyetin Sâfiyeti : Varlığın ve Yönelişin Metafiziği 1. Leh ve Aleyh : Dilbilim ve Ontolojik Temel Leh = (له), “Le” + “Hû” birleşiminden oluşur. Le, için, adına; Hû, üçüncü tekil zamir, O/o anlamında. Bu O/o'yu kimin için kullandığımız önemli. Örnek : LeHü-l Halk’u ve LeHü-l Emr = “Yaratma ve yönetme O’nundur.” Burada Allah için kullanılmıştır. İnsan için de kullanılabilir. Çoğul örnekler : Lehümâ / Lehüm, insanlar veya varlıklar için kullanılır; Allah’a çoğul zamir kullanmak teolojik olarak anlam kaymasına neden olur. Aleyh (عليه), “Alâ” + “Hû”; Alâ, üzerine, karşı; Hû, üçüncü tekil zamir. Örnek : Aleyhisselâm = Selam onun üzerine olsun. Hû burada = aleyhde/alâ ile Allah için kullanılmaz; çünkü kimse Allah’a karşı = Allah aleyhine iş yapamaz. Ontolojik olarak leh, varlığın “kime ait olduğu”; aleyh, varlığın kime karşı yöneldiği ifade eder.  Kişi, lehinde ve aleyhinde olanları bilerek, niyet ve fiilini buna göre ayarlamalıdır. 2. Varlığın Amacı ve Niyet Soru : Niçin va...

Sıyâm/Oruç ve Servet Kullanımı Modern dünyada para, sadece bir satın alma ve değişim aracı değil; aynı zamanda itibarın ve değerin görünür simgesi olmuş; toplum da servetini ve gücünü sergileyen kişiyi yüceltir; parasız olanı ise değersizleştirir hâline gelmiştir. Villa, yalı, pahalı araba, büyük mülk… Bunlar basit nesneler gibi görünse de, toplumsal algıda değer ve statü sembolü hâline gelmiştir. Reklamlar, sosyal medya ve kolektif bilinç bu illüzyonu sürekli pekiştiriyor. Dış mekân algısı, iç mekâna ve zihniyete de yansıyor. Derme çatma bir baraka veya gecekondu, kişinin kendini eksik hissetmesine yol açarken; büyük bir yalı veya gösterişli mülk, egoyu ve tekebbürü besliyor. İşte modern Karun buradadır. Bugün para, servet ve görünürlük değerin ölçütü hâline gelmiştir. Bu durum egoyu ve gücü putlaştırır, haksızlık ve gösterişi kaçınılmaz kılar. Bu zihniyetin klasik ifadesi Arapça’da “ilâhehû hevâ”dır, yani büyüklüğü kendinde görmek, kendini ilâhlaştırmak. Hevâ, kontrol edilmediğinde k...

İçsel Yolculuk Haritası : İnsan, Yer ve Özgürlük Kinik Yol : Sadelik ve Bağımsızlık İhtiyaçları azalt ki özgürlüğün çoğalsın. Bağlardan ve yapay değerlerden arın. Özgürlük bağımsızlıkta, ama hâlâ sınırlar içinde. Stoacı Yol : İç Disiplin Kontrol edebildiğini düzenle, bilmediklerine takılma. İçte düzen sağla, dış etkilere esir olma. Özgürlük bilinçli disiplinle ortaya çıkar. Hamsun’un İç Sokakları : Farkındalık ve Çatlak Açlık, gurur, yalıtılmışlık farkındalık yaratır. Modern dünyanın karmaşasında iç çatlağı gösterir. İnsan yerini doğru tanıdığında adâlet ve sorumluluk başlar. Oruç ve Gayba İman : Yerini Bilmek Oruç, açlık ve sınırları hatırlatır ama yiyeceğe-içeceğe köle kılmaz, onların Rabbine kul kılar. Bilen’in bildirmesine güven, görmediklerine inan. Özgürlük doğru bağa yönelmek ve yerini korumaktır. Hayat : fırsat ve deneyim; ölüm : sınavın sonucu; ölçü : özgürlük ve adâletin sınav ışığında belirginleşmesi. Klasik Tasavvuf : Dünyaya Mesafe ve Kalbin Yönelimi Dünyaya mesafeli durur...

Kafa, Kalp ve Beden : İnsan ve Medeniyetin Anatomisi Kafa, akıldır; planlama, ölçü yeteneği ve yön belirleme gücüdür. Kalp, imandır; niyet, vicdan ve duygunun merkezi, eylemleri besleyen kaynaktır. Beden ise toplumdur; adâletin ve düzenin sahaya yansıdığı yer. Bu üçü birlikte çalışmadığında medeniyet hasta olur, birey ve toplum bozulur. Oruç, bedeni susturmaz; bedeni görünür kılar ve bene bedeni tanıtır. Açlık, susuzluk ve sabırsızlık ile beden konuşur, ama ben konuşmaz; ben, verilen karara/emre uyar. Bu itaatte akıl ve kalp birlikte çalışır. Akıl ölçer, kalp niyet eder, beden tecrübe eder. Böylece insan kendini tanır, akıl ve kalp ilk kez uyum içinde çalışır. Oruç, ben’e değil, Bilen’e itaattir; bene bilmediğini bildirir ve bu itaatle kendini bildirir, yani insanın hem aklını hem kalbini aynı anda işlevsel/faal hâle getirir. Akıl, sınırını bilir; kalp güven ve tevazu ile ona yanıt verir. Oruçluda merkez ben değildir; ben, çağrı ile cevap arasındaki köprüdür. Bu, gururun ve nefsin hast...

İyyâKe = إياك İyyâ, mefûl-u bih = tümleç konumundaki bitişik zamirden önce kullanılır ve tahsis ifade eder. Tümleç nedir?!. Cümleyi (cümlede anlamı) tümleyen/tamamlayan. Cümlede tümleci bulmak için, yükleme/fiile kime, kimi, niçin, neden, nereye, ne zaman, ne kadar sorularını sorarız. Ey ve yâ, nidâ, ünlem. Eyyâ, neyi, kimi, kim ve ne. Baştaki elifin harekesi esreye dönünce, iyyâ olur; eyyâya zamir bitişmez, iyyâya bitişir; burada iyyâ’ya ke = sen zamiri bitişmiş, iyyâke olmuş. İyyâKe size tanıdık geliyor değil mi?!. Fâtihâ 5. âyette iki kez geçiyor. “İyyâKe neabudu ve İyyâKe nesteîn.” Anlamı ne?!. Sadece ve yalnızca (tahsis) Sana ibâdet (= kulluk) eder ve sadece ve yalnızca Senden yardım dileniriz. Bu iki iş için başkalarına (aslâ) müracaat etmeyiz. Çünkü onlara da Sen yardım etmektesin; bu yüzden kendisi himmete muhtaç olanlara kulluk etmez onlardan yardım dilenmeyiz. Eğer onlar da Sana kulluk ediyor ve Senden yardım dileniyorlarsa, onlarla karşılıklı olarak yardımlaşırız. Dikkat ett...

Kılmak Bu kılmak, namaz kılmaktaki kılmak. Kılmak, eğer ‘kıl’ kökünden mastarsa (= kıl+mak), hafif bişey; yok, kılmanın başka bir anlamı varsa, - ki var : eski Türkçede etmek, eylemek, yapmak demek - ve kılmak namazla kullanılınca edâ etmek; edâ da borcun ödenmesi demek. Namaz, borç mu ki?!. Kılmak gibi namaz da Arapça değil, Farsça. Namazın Arapçası salât. Hem namaz, hem kılmak, Kur’an diline “yabancı”; bu kelimelerin Kur’anî karşılıkları ikâme-i salât. İkâmenin kökü : KVM. Bu kökten, kâme, kavim, mukâvim, takvîm, kıyâm, kıyâmet, ikâmet, mukâvemet gibi kelimeler türer; kelimenin emir kipi de qum/قم , kalk!. Kılmak, ikâme kadar zengin değildir. Salât da namaz kelimesinden çok daha zengindir. Salâtın kökü de SLV. Son harf vav, med harfi; ya ve elif’e döner; salât, sallâ ve salâ şeklinde de yazılır. Sala/صل/صلى, cehenneme/ateşe yaslanmak, pişmek ve kızarmak; "se-yaslâ nâran, lesâlül cehîm" gibi. Salavât/صلواة duâ; sallâ/صلى da fiil-i mazî; muzarisi yusallî/يصلى . Hem destek...

MEDENİYET KRİZİ : GÜÇTEN HAKKA DÖNÜŞÜN İMKÂNI I. Krizin Teşhisi Bugünkü küresel düzen, teknik olarak gelişmiş, hukuken örgütlü, ekonomik olarak karmaşık; fakat ahlâkî olarak kırılgandır. Sorun, sadece Batı ve ABD değildir. Sorun, sadece kapitalizm değildir, daha derindedir : Gücün H/hakka üstün gelmesi. Modern sözleşme düzeni imza üretir; ama eşit güç üretmez. Hukuk vardır; ama hukuk çoğu zaman güçlünün yanındadır. Ekonomi mal ve hizmet üretirken bağımlılık da üretir. Teknoloji kolaylık sağlarken gözetim de sağlar. Böylece açık sömürü yerini rafine sömürüye bırakır. Zincir görünmez olur; rıza görünür olur. Bu durum, salt komplo teorisiyle de masum rekabetle de açıklanamaz. Bu, ahlâkın sistemden çekilmesidir. Roger Garaudy, modern medeniyetin “insanı araçsallaştıran” yönünü eleştirirken bunu fark etmişti. Arnold Toynbee ise, medeniyetlerin dış saldırıyla değil, iç çözülmeyle yıkıldığını söylemişti. Bugün yaşanan şey tam olarak budur : İç çözülme. II. Kök Sebep Kök mesele şudur : Hak, aş...

Benlik, Sorumluluk ve Tasavvuf : Eleştirel Bir Değerlendirme Tasavvufun bazı klasik yorumları, özellikle Vahdet-i Vücûd yaklaşımı, insanın benliğini görünüşte yok etmeyi amaçlar. Teorik olarak bu, hakikate yöneliş ve egoyu kırma açısından anlamlı görünse de, pratikte ciddi sorunlar doğurur : Benlik küçülürken sorumluluk da flûlaşır ve insan pasifleşir. • Benlik küçülünce insan bağımsız bir fâil olarak görünmez hâle gelir. • Sorumluluk flûlaşınca imtihan ve kulluk bilinci bulanıklaşır. Bu durum, dinin en temel ölçütü olan insanın Rabbine karşı sorumluluğunu zayıflatır . İslam’da kulluk, yalnızca niyet ve ibâdetle değil, aynı zamanda ahlâkî sorumluluk ve fiilî yönelimle de ölçülür. Benliği yok etmek, sorumluluğu da yok etmek anlamına gelirse, kulluk flûlaşır, imtihanın etkisi azalır ve insanın Tanrı ile ilişkisi zayıflar. Benlik ve Sorumluluk Arasındaki Kritik İlişki Klasik tasavvuf, çoğu zaman benliği küçültürken sorumluluğun da azalmasını doğal karşılar. Oysa doğru yaklaşım, ters orant...

VAKAR NEDİR?!. Ağırbaşlılık. Haysiyet. Şeref. Izzet. Vakar, insanın kendini büyütmesi değil, kendini merkezden çekmesidir. Vakar, özgüven değil, kişinin dayandığı yeri bilmesidir. Modern zihin vakarı özgüvenle karıştırır. Oysa özgüven, benliğin sağlamlığına yaslanır; vakar ise benliğin emânet olduğunu bilmeye. Vakar sahibi insan yüksek sesle konuşmaz; çünkü hakikat bağırmaz. Vakar sahibi insan her tartışmaya girmez; çünkü hakikat savunmasız değildir. Vakar sahibi insan kendini ispat etmeye çalışmaz; çünkü değerini insanların onayından almaz. Vakarın kökü şuradadır : “Ben mülkün sahibi değilim.” Nefes benim değil. Akıl benim değil. İmkân benim değil. Ben, bana verilen emâneti taşıyorum. Bu bilinç iki şey üretir : Hafiflik ve Ağırlık. Hafiflik, yükün tamamı bende değil; ağırlık, emâneti hafife alamam, demektir. Vakar, izzetle de karıştırılır. İzzet kırılabilir, itibar zedelenebilir, unvan geri alınabilir ama vakar, iç merkezde kurulur. Bir insan gerçekten haksız çıktığında dağılmıyorsa,...

Yaralı Gönüllere Şifa : Ramazan Kolisi Sevgili dost! Bu Ramazan kolisi, yaralı gönüller için hazırlanmıştır. Amacı, sana iç-dış yaralar üzerinden umut dağıtmak değil; görev bilinci ve kulluk bağını hatırlatmak ve orada huzuru bulmanı sağlamaktır. 1. Yara ile Yüzleşmek Yara, içerideki ve dışarıdaki çarpıklığı hissetmek ve kabullenmekle başlar. Asıl görev, kulluktur. Kulluk, yarayı iyileştirmek veya yapılan amellerin sonucunu görmek değil, görev bilinciyle doğru işler yapmayı ısrarla sürdürmektir. 2. Görev Bilinci ve Çizgiyi Korumak İmtihanda ölçüt, başarı değil, çizgiyi bozmamaktır. Bize düşen, başka ilâhlara eyvallah etmeden, görev bilinci ve kullukla doğru olanı yapmak; iç ve dış yaralar karşısında sorumluluklarımızı eksiksiz yerine getirmektir. Her eylem, söz ve niyet, bu görev bilinci ile yapılmalıdır. 3. Kulluk : Yol ve Pusula Kulluk, yalnızca ritüel değildir; hayatı ibâdet alanı hâline getirmektir. Her hâl ve şartta kalp ve akıl, O’na yönelmiş olmalı; ritüel ve pratikler bunu somu...

Uyanma ve Kendine Gelme Zamanı : Ramazan Sessizlik, Uyku ve Rahatsızlık Sokakta bir hırsızlık olsa, hemen tepki gösterirdik. Peki ya hırsızlık rakamlarda olursa?!. Enflasyon, bütçe, faiz ve maaş zamları üzerinden sessizce gerçekleşen kayıplar, hayatımızı etkiliyorsa... Küçük yatırımcılar, asgarî ücretle çalışanlar ve emekliler sürekli kaybediyorsa...; hep büyük sermaye avantajlı çıkıyorsa... bu da bir hırsızlık (= rafine soygun) değil midir?!. Bu soyguna sessiz kalmak, vicdanın uyuması demektir. Sistem böyle işliyor, diyerek geçiştirdiğimiz her durum, haksızlıkların sürmesine dolaylı onay vermek demektir. Bu uyku, sadece bireysel değil, aynı zamanda toplumsal bilinç kaybıdır. Dindar görünen veya din maskesi altında güven sağlayan kişiler bile, bu maskelerin ardında sessiz kalabilirler. Bu durum bizde bir rahatsızlık hissi uyandırmıyorsa, vicdanların uyanması, farkındalık, açık ve gizli haksızlıklara dur demek, mümkün olmaz; sadece şikayet eder-dururuz; ve belli bir süre sonra da olup-...

Ramazan Bizi Neye Hazırlar?!. Oruç, sadece açlığa ve susuzluğa dayanmak değildir; daha derin bir irade, ruh ve topluluk eğitiminin pratiğidir. Ramazan, sabır, disiplin ve bilinçli teslimiyet yolunda bir içsel ve dışsal okul olarak görev yapar. 1. Topluluk ve zamanlama bağlamı Medine’ye hicretin ardından, Müslüman topluluk = ashâb henüz boykot, sürgün ve yokluktan yeni çıkmış, her şeyini kaybetmiş bir durumdaydı. Tam toparlanırken, oruç farz kılındı. Dışarıdan bakınca “henüz tam toparlanmamış bir topluluğa aç kalın deniyor” gibi görünür. Ama bu zamanlamanın amacı açıktır : Topluluk hem içten hem de dıştan sabır, disiplin ve dayanıklılık kazanmalıdır. İlk iki yılda üç önemli adım atılmıştı : 1. Muahede ve kardeşlik.  Muhacir ve ensar arasında birlik ve güven tesis edildi. 2. Mescid inşâ edildi. Bu, herkese açık toplantı ve eğitim yeriydi. Bu sayede toplumsal bağlar güçlendi. 3. Pazar kuruldu.  Ekonomik hayat canlandı, toplumsal istikrar sağlandı. Bu adımlar topluluğun dı...

Kısırdöngü Ramazan orucu ve yardımlaşma, insan ruhu için bir fırsat olmalı. Ama günümüzde çoğu zaman tam tersi bir tabloyla karşılaşıyoruz : Açlık , Allah’a güveni güçlendirmek yerine mala ve yiyeceğe bağımlılığı artırıyor. Oruç , önce bireyin kapitalist reflekslerini kırmalı, sonra Allah’a teslimiyeti güçlendirmelidir. Eğer bu bilinç canlı tutulmazsa, ibâdet olarak orucun işlevi bozulur ve tüketim kültürünün bir parçası hâline gelir. Ramazanda yardımlaşma artıyor, ama çoğu zaman bu, sistemin yarattığı açıkları kapatıyor; sistem sorgulaması yapılmıyor. Yardım malzemeleri de genellikle sistemin kendi ürünlerinden oluşuyor. Düzen, kendi yarasını kendi mallarıyla bize sardırıyor. Çoğu yardım kurumlarının yöneticileri, sistemin zengin ettiği kişiler; yardımlar da çoğu zaman vicdan rahatlatma veya prestij için yapılıyor. Bu yardımlar geçici rahatlama sağlasa da yapısal adâletsizliği değiştirmiyor . Eğitim ve entelektüel alanlarda da benzer sorunlar var. Alternatif modeller üretecek entele...

Dünden Bugüne Ramazan Ramazan, sadece açlık ve susuzluk ile ilgili bir ibâdet değildir; insanın nefsiyle, iradesiyle ve kalbiyle yüzleştiği derin bir sınavdır. Tarih boyunca bu sınav, hem bireysel hem toplumsal boyutlarda farklı şekillerde deneyimlenmiştir. Açlık, Kapitalizm ve Güvenin Kökleri Günlük hayatta Ramazan, çoğu zaman tüketimin artmasıyla kendini gösterir. İnsan açlık hissettiğinde, biyolojik olarak enerji depolama refleksi tetiklenir; bu, beynin hayatta kalma mekanizmasıdır. Ancak açlığın bu doğal tepkisi, bilinç ve irade ile yönlendirilmezse, kişi hayvansal içgüdülerin, dürtülerin esiri hâline gelir. Modern kapitalist sistem, bu durumu fark ederek Ramazanı tüketim ve gösterişe dönüştürür. Reklamlarla, indirimlerle, özel tatlılar ve abartılı iftar sofraları ile açlığı bir tüketim fırsatına çevirir. Oruç burada kendi doğasını kaybetmiş gibi görünse de, esas sorun kapitalizm değildir; kapitalizm sadece bozulmuş durumu istismar eden bir araçtır. Bozulmanın kökü, insanın açlık k...

Dürüstlük Epigraf : “Bugün beni kandırabilirsin, ama Allah’ı kandıramazsın; çünkü dürüstlüğün garantörü yalnızca O’dur.” Dürüstlük, insanın iç dünyasında ve davranışlarında ortaya çıkan bir uyumdur. Bu uyum, en derin anlamıyla Allah’ın kalbimizi bilmesi ile bizim kendi iç farkındalığımızın uyuşmasıdır. Eğer kendi niyetimizi, düşüncelerimizi ve davranışlarımızı fark edebiliyorsak ve bu, Allah’ın bildiğiyle uyum içindeyse, işte biz sıdk sahibiyiz, gerçek anlamda dürüstüz. Bu uyum bozulursa, kişi ister farkında olsun ister olmasın, sahtekar veya münafık hâline gelir. Kendine Karşı Dürüstlük ve Nefs Muhasebesi Tasavvufta nefs muhasebesi, insanın kendi içini gözden geçirmesi ve niyet-davranış uyumunu sorgulaması demektir. Bu süreç tamamen içseldir; başkası senin nefsini doğrudan göremez. Başkası sadece tetikleyici veya rehber olabilir: sözleri, öğütleri, örnek davranışları sadece farkındalık uyandırır. Asıl muhasebe, kişinin kendi kalbinde ve vicdanında gerçekleşir. “Alîmun bi-zâti’s-sudûr....

Hava Tahmini : Tûfan Geliyor!... Hepimiz aynı gemideyiz ve gemi batma riskiyle karşı karşıya. Eskiden tufan doğaydı; şimdi felaketler insan yapımı: nükleer ve kimyasal silahlar, ekolojik yıkım, iklim krizi… İnsanoğlu kendi elleriyle kendi felaketini hazırlıyor. Bazıları felaket anında yalnızca Allah’a yönelir, bazıları hâlâ dünyevi bağlarına tutunur. Ama artık batışı beklemek yetmez; gemiyi kurtarmak için sürekli farkında olmak, Allah’ı hatırlamak ve toplumsal sorumluluğu da taşımak zorundayız. Felaketin yaklaştığını görmek, yalnızca katıksız iman için bir fırsat değil; modern tufanlardan kurtuluş için bilinçli ve sorumlu eylemler üretmek de gerekir. Sanki hepimiz, Nuh’un oğlu gibiyiz. Nuh, gemisini dağ başında hazırladı; halk onu alaya aldı, ciddiye almadı. Bugün bu gemiyi yapacak olanlar biziz : Bilinçli bireyler, sorumluluk alan topluluklar ve imanını her an diri tutmaya gayret edenler. Gemi yapımı önce düşünceyle başlar. Tasarım ve plan, zihinde şekillenir; felaketin farkında olmad...

Batı Aklını Kitâb’tan Okumak Akdeniz, tarih boyunca birçok medeniyete ev sahipliği yapan bir havzadır: Babil, Sümer, Akad, Roma, Yunan ve Pers; ayrıca Kudüs, Mısır, Atina ve Harran da bu etkileşimin merkezlerindendir. Burada Bâl, İştar, Enu, Zeus, Apollon, Artemis ve Ares gibi tanrılara tapınma söz konusuydu; doğuda ise Ahura-Mazda ve Ehrimen gibi ilâhî tasavvurlar vardı. Bu bölgede krallar, firavunlar ve imparatorluklar hüküm sürerken, insanlar çeşitli putlara ve ilâhlara tapmayı sürdürmekteydi. İşte böyle bir dönemde, İbrâhîm, putları kırar ve gökteki tanrıların - Güneş, Ay ve yıldızların - Tanrı olmadığını ilan eder : “Ben sizin şirk koştuğunuzdan uzağım; Benim Tanrım, gökleri ve yeri yaratandır.” (6/78.) der. Tarihsel olarak bakarsak, Hz. İbrâhîm M.Ö. yaklaşık 2000 civarında; Hz. Mûsâ M.Ö. yaklaşık 1300-1400 civarında; Hz. İsâ M.S. 0-33 yılları arasında; Hz. Muhammed M.S. 571-633 yılları arasında yaşamıştır. Dört Peygamber de bozulan Tanrı tasavvurunu düzeltmek üzere gönderilmiştir...

Tanrı ve Allah Tanrı, bir kavramdır. Kavramlar düşünceyle kurulur, tanımlanır, kavramın sınırlarını insan aklı çizer. Bu yüzden Tanrı (kavramı), felsefede başka, mitolojide başka, kilisede başka, bireyin zihninde başkadır. İnsan, Tanrı Nasıl Biri Olmalı?! diye sorar . Bu soru masum görünür ama aynı zamanda tehlikelidir de. Çünkü beklenti üretir. Allah ise, Özel Bir İsimdir. Bu İsim, kurulmaz, kurgulanmaz, tasarlanmaz, bildirilir. Müslüman, Tanrı nasıl olmalı?! diye sorar ama Allah nasıl olmalı?! diye sormaz; şunu duyar : “Ben buyum. = innenî Ene-Allah.” (20/14.) Bu, ilişkiyi bambaşka bir düzeye/boyuta taşır. Tanrı’ya kırgınlık olur ama Allah’a kırgınlık olmaz. Bu kırgınlık, insanın kurduğu Tanrı tasavvurunadır. Nietzsche’nin hikâyesi buraya oturur; ona Tanrı’yı kilise anlattı ve onun yaşadığı hayat, ona anlatılan o Tanrı’yı doğrulamadı. Nietzsche Tanrı’yı değil, o anlatıyı öldürdü. İslâm Böyle Bir Tuzağı Nasıl Kapatır?!. İslâm bu konuda üç önemli hamle yapar : 1. Allah, Kendi Kendini t...

Açık Hesap Ticarette “açık hesap”, mal veya hizmeti alıp bedelini sonra ödemek demektir. Bunu dînî alana taşırsak : -bilelim ki burada taraflar eşit değildir, veren Allah’tır, alan biziz; aradaki fark hem kategorik hem ontiktir, aslâ kapanmaz - Allah, bize verdiklerinden hiçbir bedel istemez. Yalnızca şunu der : Verdiklerimin bir kısmını Bana geri = muhtaç kullarıma verin. Hayat, nefes, yiyecek, barınak, akıl, göz, kulak… her şey, bize O’nun emâneti, vergisi. Karşılığında istediği tek şey : Âdil paylaşın ve yardımlaşın. Bu da bir açık hesaptır. Bu hesap burada kapanmaz. Âhirette kapanır. Alacaklı çıkmayacağız; her hâlükârda borçlu çıkacağız; bu kesin. Ama borcumuzun silinip silinmeyeceği, buradaki tavrımıza bağlı. O : verin! dediğinde, başa kakmadan, karşılık beklemeden verdik mi?!. Verdiklerimizin kendimize ait olmadığını bildik mi?! Cevap evetse, hesap kapanır; değilse, işimiz harap.

İmanın Ontolojisi İmana güven diyorsak, ve bu güven, inanana güven vermiyorsa, orada ciddi bir problem vardır. O iman, ya eksik, ya yanlış yerde, ya da sadece dilde kalmıştır. İman, neden itmi’nan/güven üretmeli?!. Kur’an’ın dili çok nettir : İman, sadece doğruyu kabul etmek değil; kalbin sükûnete ermesidir. “elâ bi zikrillâhi tatmeinnul kulûb.” = Kalpler ancak Allah’ı anmakla itmi’nan bulur. İman, korkuyu azaltmıyorsa, paniği söndürmüyorsa, insanı biraz olsun “yerine oturtmuyorsa” orada iman işlevini yapmıyor demektir. Tıpkı, ilacın şifa vermemesi, pusulanın yön göstermemesi gibi. İman var, ama huzur yoksa ... Burada çok ince bir ayrım var; ve bu ayrım dört çeşit. 1. Bilgi imanı (Zihinsel kabul) Bu iman, inanıyorum, Kitâb böyle yazıyor, der; ama onda kalp henüz tam teslim olmamış, kontrolü bırakmamış, hâlâ “ben kendim, kendi başıma ayakta durmalıyım” der. Bu iman doğrudur ama güven üretmez. Çünkü güven, bilgiyle değil tevekkülle gelir. 2. Şartlı iman Allah’a inanıyorum ama işler yolun...