OLUŞ
OLUŞ : DİLBİLGİSİNDEN FELSEFEYE
Oluşun İki Hâli : Varlığı Giyinmek, Varlıktan Soyunmak
1. Dilbilgisi, Varlığın Dile Gelişi
Dilbilgisi, varlığın dile gelişidir. Felsefe ise varlığı anlama çabasıdır.
Ben bu iki alan arasında bir yolculuk yapmak istiyorum. Hareket noktam dilbilgisi, ulaşmak istediğim yer ontoloji. Bir başka ifadeyle, ismin hâllerinden varlığın hâllerine doğru ilerlemek istiyorum.
Türkçede ismin hâlleri, bir ismin başka varlıklarla kurduğu ilişkinin dildeki görünümüdür. Ben özellikle iki hâl üzerinde duracağım : İsmin -i hâli ve -den hâli.
Bunları yalnızca dilbilgisel kategoriler olarak değil, iki farklı oluş hareketini düşünmek için birer imkân olarak kullanacağım.
Birincisi, varlığı giyinmek.
İkincisi, varlıktan soyunmak.
Çünkü benim için oluş, yalnızca varlık kazanmak değil, varlığın hakikatini aramaya yönelmektir.
Burada bir dilbilgisi kuralından ontolojik bir sonuç çıkarmıyorum. İsim hâllerini, varlık üzerine düşünmemi sağlayan kavramsal birer metafor olarak kullanıyorum.
2. Yöntemim : Önce Kendimden Hareket Ediyorum
Ben, bütün varlıkların oluşunu açıklama iddiasında değilim. Önce kendi oluşumun izini sürüyorum. Varlığı nasıl giyindiğimi, ondan nasıl soyunduğumu ve varlığımın kaynağı olan O’nu nasıl aradığımı anlamaya çalışıyorum. Çünkü kendi varoluşumu doğrudan tecrübe edebilirim; fakat başkalarının iç dünyalarına, idraklerine ve buluşlarına doğrudan erişemem. Onların ne yaşadıklarını ve neyi nasıl kavradıklarını bilemem.
Bu, başkalarının varoluşu hakkında hiçbir şey söyleyemeyeceğim anlamına gelmez. Akıl ve vahiy üzerinden mukayyet varlık olmalarına ilişkin çıkarımlarda bulunabilirim. Ancak kendi tecrübemi başkalarının tecrübesiymiş gibi sunamam.
Dolayısıyla hareket noktam BEN, ulaşmak istediğim hakikat ise BEN’in ötesindeki O’dur.
Kendimden hareket ediyorum; kendime ulaşmak için değil, beni Var Eden’i tanımak için.
3. İlk Oluş : Varlığı Giyinmek
Felsefenin en temel kavramı varlıktır. Ancak her var olan, aynı biçimde var değildir.
İki tür varlıktan söz ediyorum : Mutlak Varlık ve mukayyet varlık.
Mutlak Varlık, varlığı kendinden olan, var olmak için başka bir varlığa ihtiyaç duymayan Varlık'tır.
Mukayyet varlık ise varlığı kendinden olmayan, var olmak için kendisinin dışındaki bir kaynağa muhtaç olan varlıktır.
Ben, mukayyet varlığım.
Önce varlığı giyindim. Bir bedenim, bir adım, bir kimliğim, bir mekânım ve bir zamanım var. Kendime verilmiş varlık imkânı içerisinde ortaya çıktım. Böylece BEN dedim.
Fakat bu BEN, varlığımın kaynağı değil.
BEN demem, varlığımı kendimin meydana getirdiği anlamına gelmiyor. Ben varım ama varlığımın nedeni ben değilim. Varlığım bana verilmiş.
İşte ilk oluş budur : Varlığı giyinmek.
İsmin -i hâlini burada bir düşünce metaforu olarak kullanıyorum. Mukayyet varlık, varlığı giyinerek belirli, görünür ve tanımlanabilir bir varlık hâline geliyor. Ancak varlığı giyinmek, varlığın kaynağı olmak değildir.
Ben varlığı giyindim ama Mutlak Varlık olmadım.
4. İkinci Oluş : Varlıktan Soyunmak
İlk oluş, BEN diyerek varlık alanında ortaya çıkmamdır.
İkinci oluş ise kendi varlığımın hakikatini sorgulamamla başlıyor.
Benim olmayan, bana verilmiş olan bir varlığı nasıl kendiminmiş gibi mutlaklaştırabilirim?!.
Varlıktan soyunmak, işte bu sahiplik ve mutlaklık iddiasından vazgeçmektir.
Burada soyunmak, yok olmak değildir. Varlığı inkâr etmek, bedenden kurtulmak veya dünyadan kaçmak da değildir.
Ben mukayyet varlığım olarak kalıyorum. Soyunmakla başka bir varlığa dönüşmüyorum. Mutlak Varlık'ın bir parçası hâline gelmiyorum. O’nunla birleşmiyorum. Tam tersine, kendi varlığım ile Mutlak Varlık arasındaki ayrımı daha iyi kavrıyorum.
İsmin -den hâli, benim düşünce yolculuğumda bu ayrılma hareketini temsil ediyor.
İlkinde varlığı giyiniyorum; ikincisinde varlığı kendime mal etme iddiasından soyunuyorum.
Böylece kendimi varlığın kaynağı olarak görmekten vazgeçiyor, varlığımın kaynağını aramaya başlıyorum.
İkinci oluşun hedefi yokluk değil, O’nu tanımak ve O’na kul olmaktır.
5. Heidegger : Varlığı Sorgulamak
Heidegger, felsefe tarihinde varlık sorusunu yeniden merkeze taşıyan önemli bir filozoftur.
Onun temel meselesi, var olanların ötesinde Varlık’ın anlamını sorgulamaktır. İnsan, onun düşüncesinde Dasein olarak ele alınır. Dasein, kendi varlığını mesele edebilen ve varlığın anlamına ilişkin soru sorabilen varlıktır.
Heidegger'in açtığı kapı önemlidir. İnsan yalnızca var olan bir şey değildir; kendi varlığını anlayabilen bir varlıktır. Ancak benim sorum farklıdır : Kendi varlığımı sorgulamak, beni varlığımın kaynağını tanımaya götürebilir mi?!.
Heidegger, Varlık sorusunu derinleştirir. Fakat benim Mutlak Varlık-mukayyet varlık ayrımım bakımından onun düşüncesi, Mutlak Varlık’ı tanıma ve O’na kul olma meselesini karşılamaz.
Benim arayışımda BEN, varlığın son durağı değil, hareket noktasıdır.
Kendi varlığımı sorguluyorum; çünkü kendimi varlığımın kaynağı olarak görmüyorum.
6. Levinas : BEN’den SEN’e
Levinas, Heidegger'in varlık merkezli düşüncesinden farklı bir yol açar.
Onun düşüncesinde Öteki, yani Başkası, BEN’in düşüncesine ve tasarrufuna indirgenemeyen bir varlıktır. Öteki'nin yüzü, BEN’i sorumluluğa çağırır.
Böylece felsefenin hareket noktası değişir.
Heidegger’de insan kendi varlığını sorgularken Levinas’ta BEN, SEN’in karşısında sorumluluğunu keşfeder.
Bu önemli bir dönüşümdür. Çünkü BEN artık yalnızca kendi varlığıyla ilgilenemez. Başkasının varlığı onu etik bir sorumlulukla yüzleştirir.
Ancak benim arayışım burada da sona ermiyor. Çünkü BEN’den SEN’e geçmek, Mutlak Varlık’ı tanımak değildir.
BEN de mukayyet, SEN de mukayyet.
SEN, BEN’den farklı olabilir. BEN’in düşüncesine indirgenemeyebilir. Fakat bu farklılık onu Mutlak Varlık yapmaz.
Levinas’ın Öteki üzerinden açtığı etik alanı önemsiyorum. Fakat etik ilişkinin ötesinde ontolojik bir soru varlığını koruyor : BEN’in de SEN’in de varlık kaynağı kimdir?!.
Benim aradığım soru budur.
7. BEN, SEN ve O : O Olmak değil, O’nu Tanımak
Şimdi üç zamir üzerinden düşünelim : BEN. SEN. O.
BEN, kendi varlığımı ifade edişim.
SEN, kendi dışımdaki başka bir varlıkla ilişki kurmam.
O ise BEN’in de SEN’in de varlık kaynağı olan Mutlak Varlık’a işaret ediyor.
Burada çok önemli bir ayrımı korumalıyım : O’nu tanımak, O olmak değildir.
Ben, Mutlak Varlık’ı tanıdığımda Mutlak Varlık’a dönüşmem. O’nunla birleşmem. O’nun bir parçası hâline gelmem. Kendi mukayyet varlığımı terk ederek O’nun varlığına katılmam. Çünkü böyle bir düşünce, Mutlak Varlık ile mukayyet varlık arasındaki ayrımı ortadan kaldırır.
Benim aradığım şey Vahdet-i Vücûd anlamında O olmak değil, O’nu tanımaktır.
Bu tanıma, iki varlığın birleşmesi değildir. Kaynak ile kaynağa muhtaç olan arasındaki hakikatin idrak edilmesidir.
Ben kendi varlığımı giyinerek BEN oldum. Kendi varlığımın mutlak olmadığını kavrayarak soyunmaya başladım. Şimdi varlığımın kaynağı olan O’nu tanımaya yöneliyorum.
Bu yolculukta BEN ortadan kalkmıyor; yalnızca kendisini Mutlak Varlık’ın yerine koymaktan vazgeçiyor.
SEN ortadan kalkmıyor; kendi mukayyet varlığı içerisinde tanınıyor.
O ise BEN’in veya SEN’in bir uzantısı değil, ikisinin de varlık kaynağı olan Mutlak Varlık.
8. Tanıma ve Kulluk : Oluşun Anlamı
Burada arayışın anlamı belirginleşiyor.
O’nu tanımak, yalnızca O’nun var olduğunu bilmek değildir. O’nun Rab, kendimin kul olduğunu idrak etmektir. Çünkü tanıma, yalnızca zihinsel bir bilgi edinme faaliyeti olarak kalırsa varoluşumda karşılığını bulmamış olur.
Ben O’nu tanıdıkça kendi yerimi de tanıyorum.
O Rab’dir; ben kulum.
O Mutlak’tır; ben mukayyetim.
O, varlığın kaynağıdır; benim varlığım ise bana verilmiştir.
Bu ayrımı kavramak, insanın kendisini küçültmesi değil, kendi hakikatini doğru yerde görmesidir.
Tanıma, kulluğun idrak boyutudur; kulluk ise bu idrakin hayat içindeki karşılığıdır.
Dolayısıyla kulluk, O’na dönüşmek veya O’nunla birleşmek değildir. O’nu Rab olarak tanımak ve kendi varlığını bu tanımanın gerektirdiği sorumluluk içerisinde yaşamaktır.
Böylece ikinci oluş, soyut bir metafizik düşünce olmaktan çıkar. İnsanın hayatına, tercihlerine ve ilişkilerine yön veren bir bilinç hâline gelir.
9. Yolda Olmak : Yürümek Değil, Aramak
Doğru yolda olmak, yani sırât-ı müstakîmde bulunmak, yalnızca bir yol üzerinde yürümek değildir; aynı zamanda bir arayıştır. Çünkü yolun kendisi amaç değildir. Yol, bir yere yönelmek için vardır.
İnsan nereye gittiğini bilmeden de yürüyebilir. Fakat bu durumda yürümek, kendi başına bir amaca dönüşür. Hareket vardır ama yöneliş yoktur. Yolculuk vardır ama arayış yoktur.
Benim için sırât-ı müstakîm, yalnızca üzerinde yürünecek bir güzergâh değil, hakikati tanımaya yönelik bilinçli bir yöneliştir.
Fâtihâ'da her okuyuşumda yeniden dile getirdiğim duâ da budur :
اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ = “İhdine’s sırâta'l müstakîm. = Bizi dosdoğru yola ilet.”
Bu duâ, doğru yolda olduğumu ilan etmek değil, sürekli hidayet istemektir.
Demek ki yolda olmak, arayışın dışında değil, tam içindedir.
Ancak burada bir noktayı daha açıklığa kavuşturmalıyım : Bulmak, bitiş değildir.
O’nu bulmak, arayışın sonuna gelmek, bütün soruların cevaplarını tüketmek veya Mutlak Varlık’ı bütünüyle kuşatmak anlamına gelmez.
Bulmak, aradığının farkına varmak; varlığının kaynağını tanımak ve O’nun Rab, kendinin kul olduğunu idrak etmektir.
O’nu tanımak, O’nu tüketmek değildir. O’na kulluk etmek, O’nun Zât’ını kuşatmak değildir.
İnsan O’nu tanıma yolunda ilerleyebilir ama O’nu bütünüyle kuşatamaz.
Dolayısıyla bulmakla yol bitmez. Yolun anlamı derinleşir. Arayış, artık daha bilinçli ve daha sahih bir yöneliş hâline gelir.
Yolun anlamı yalnızca yürümekte değil, yürüyüşün yöneldiği hakikattedir.
10. Son Söz : Oluşun Hedefi Kulluktur
Kur'an’da şöyle buyrulur :
كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ = “Küllü şey’in hâlikun illâ vecheh. = Her şey helâk olacaktır; O’nun vechi müstesna.” (Kasas 28/88)
Bu âyet, varlığın iki hâli üzerine düşünürken ulaştığım temel eşiklerden biridir.
Mukayyet varlık, varlığını kendinden almaz. Varlığı kendinden olmayan, varlığının devamı da kendinden olmayan bir varlıktır.
Mutlak Varlık ise böyle değildir.
Burada soyunmak, helâk olmayı istemek değil; mukayyet varlığı Mutlak Varlık sanmaktan vazgeçmektir.
Ben önce varlığı giyindim. Sonra kendi varlığımı mutlaklaştırmaktan soyunmaya başladım. Şimdi varlığımın kaynağı olan O’nu tanımaya yöneliyorum.
Bu arayışta BEN’i yok etmek, SEN’i ortadan kaldırmak veya kendimi O’nun yerine koymak yok.
O’nu tanımak ve O’na kul olmak var.
Fakat tanımak, bitiş değil. Çünkü Mutlak Varlık’ı tanımak, O’nun Zâtını kuşatmak değildir. O’nu tanımak, kulluğumu daha bilinçli yaşamak ve bu tanımayı hayatımda derinleştirmektir.
İlk oluş, varlığı giyinmek.
İkinci oluş, varlıktan soyunarak O’nu tanımaya yönelmek.
Birincisinde var oluyorum.
İkincisinde varlığımın hakikatini idrak ediyorum.
Bu idrakin adı kulluk.
Olmak, O olmak değildir. Oluş, O’nu tanıma ve O’na kul olma yolculuğudur.
O’nu tanımak yolun bitmesi değil; kulluk bilinciyle hakikate yönelen yolculuğun derinleşmesidir.
Yorumlar
Yorum Gönder