YAKIN/LIK = YAKÎN
YAKIN/LIK = YAKÎN : GAFLET, ZİKİR, HUZUR PERSPEKTİFİ
Rabbin Değişmeyen Yakınlığı ve İnsanın Değişen İdraki
1. YAKINLIK : Dört Farklı Yakınlık Biçimi
Yakınlık dediğimizde birbirinden farklı dört tür veya yakınlık biçiminden söz edebiliriz.
Birincisi : Coğrafî Yakınlık.
Bu yakınlık mesafeyle ölçülür. İki yer veya varlık arasındaki fiziksel uzaklığın azlığı ya da çokluğu, coğrafî yakınlığı belirler.
İkincisi : Biyolojik Yakınlık.
Akrabalık, kan bağı ve ortak biyolojik kökene dayanır. Anne, baba, evlat, kardeş ve diğer akrabalarımız biyolojik yakınlarımızdır.
İlk iki yakınlık maddîdir. Birincisi mekâna, ikincisi biyolojik kökene dayanır.
Üçüncüsü : Düşünsel veya Fikrî Yakınlık.
İnsanlar arasında herhangi bir coğrafî veya biyolojik bağ bulunmadığı hâlde düşünceleri, değerleri, ilkeleri, amaçları ve hakikat anlayışları bakımından yakınlık kurulabilir.
Bu yakınlık soyuttur. Aynı düşünceyi paylaşmak, aynı hakikatin peşinde olmak ve aynı değerleri savunmak insanları birbirine yaklaştırır.
Dördüncüsü : Manevî veya Psikolojik Yakınlık.
Bu yakınlık, insanın bir başkasına veya Rabbine yönelik sevgi, bağlılık, güven, âidiyet ve yakınlık hissidir.
Burada söz konusu olan mekânsal bir mesafe veya ontolojik bir birleşme değildir. Bir bilinç, yöneliş ve yaşantı meselesidir.
Rabbin yakınlığına ilişkin konuşurken de bu ayrımı korumalıyız. Allah’ın kuluna yakınlığı ile kulun Allah’a yakınlık hissetmesi aynı şey değildir.
Rabbin yakınlığı değişmez. Değişen, insanın bu yakınlığı bilmesi, fark etmesi ve yaşamasıdır.
2. RABBİN YAKINLIĞI : GELMEK DEĞİL, ZATEN YAKIN OLMAK
Kur'an, Kâf sûresinin 16. âyetinde şöyle buyurulur : “Biz insana şah damarından daha yakınız.”
Bu ifade, Allah’ın insanla arasındaki fiziksel mesafeyi anlatmaz. Allah’ın bir yerde bulunup başka bir yere yaklaşması da söz konusu değildir.
Benzer biçimde Hûd sûresinin 37. âyetinde ve Tûr sûresinin 48. âyetinde şu ifade yer alır : فَإِنَّكَ بِأَعْيُنِنَا = Fe inneke bi-a’yuninâ. = Çünkü Sen bizim gözetimimiz altındasın.”
Bu ifade, ilâhî gözetim, koruma ve himayeyi anlatır. Allah’ın fiziksel gözlere sahip olduğunu veya bir mekândan baktığını düşünemeyiz.
Fecr sûresinin 22. âyetinde ise : وَجَاءَ رَبُّكَ وَالْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا = “Rabbin geldiğinde ve melekler saf saf dizildiğinde...” buyrulur.
Buradaki geliş, Allah’ın bir mekândan başka bir mekâna intikali olarak anlaşılamaz. Âyet, kıyamet sahnesindeki ilâhî hükmün ve hakikatin açığa çıkışının anlatımıdır.
Bizim açımızdan önemli olan şudur : Rabbin yakınlığı bir geliş-gidiş meselesi değildir. O, kuluna zaten yakındır. Bizim bu yakınlığı bilmememiz, fark etmememiz veya hissetmememiz O’nun yakınlığını ortadan kaldırmaz.
Rab bize sonradan yaklaşmaz. Biz O’nun zaten var olan yakınlığını sonradan fark ederiz.
Burada değişen Rab değil, kuldur.
3. GAFLET : YAKIN OLANI UZAK HİSSETMEK
İnsanın en önemli problemlerinden biri, kendisine yakın olanı fark edememesidir.
Gaflet, burada yalnızca unutmak veya bilgisiz olmak değildir. İnsanın varoluşunu kuşatan hakikati gündelik hayatının dışında bırakmasıdır.
İnsan Allah’ın varlığını kabul edebilir, O’nun kendisine yakın olduğunu teorik olarak bilebilir; fakat bu bilgiyle yaşamayabilir.
İşte burada bilgi ile bilinç, kabul ile yaşantı birbirinden ayrılır.
İnsan Allah’ı inkâr etmediği hâlde O’ndan uzakmış gibi yaşayabilir. O’na inandığı hâlde kararlarını, tercihlerini ve davranışlarını O’nun bilgisi ve ölçüsü dışında düzenleyebilir.
Bu nedenle gafleti, Allah’ın uzaklığı olarak değil, insanın yakınlığı idrak edememesi olarak anlamalıyız.
Bir başka ifadeyle : Gaflet, Rabbin uzaklaşması değil, insanın kendisini O’ndan uzak hissetmesidir.
Bu uzaklık ontolojik değildir; psikolojik ve manevîdir.
İnsan, Rabbin kendisini gördüğünü, bildiğini ve gözettiğini unutabilir. Oysa unutulan hakikat ortadan kalkmaz.
4. ZİKİR : YAKINLIĞIN FARKINDA OLMAK
Gafletin karşısında zikir vardır.
Ra’d sûresinin 28. âyetinde : “Bilesiniz ki kalpler Allah'ı anmakla huzur bulur.” buyrulur.
Zikri yalnızca dil ile tekrarlanan sözlere, belli sayıların tekrarına indirgememeliyiz.
Zikir, öncelikle Rabbin bilincinde olmaktır. O’nunla kurduğumuz bağı canlı tutmak, O’nun varlığını, yakınlığını, ölçülerini ve bizim hayatımızdaki yerini unutmamaktır.
Zikir, insanın kendisini başıboş, sahipsiz ve kendi başına bırakılmış bir varlık olarak görmesinin önüne geçer.
Ancak burada önemli bir ayrım var : Zikrin amacı yalnızca psikolojik rahatlama sağlamak değildir. Zikir huzur verebilir; fakat huzur, zikrin tek amacı değildir. Zikir, insanın hayatının eksenini değiştirmelidir.
Mal, evlat, makam, çıkar ve dünyevî beklentiler insanın hayatının merkezine yerleştiğinde, insanın Rab ile ilişkisi geri plana düşebilir.
Teğâbün sûresinin 9-11. âyetleriyle birlikte Münafikûn sûresinin 9-11. âyetleri de bu açıdan okunmalıdır : İnsan, kendisini Allah’ı anmaktan alıkoyacak şeylere hayatında belirleyici bir yer vermemelidir.
Dolayısıyla zikir, hayatın geri kalanından kopuk bir ibâdet değildir. Hayatın bütününü belirleyen bir bilinç ve yöneliştir.
Zikir, Rabbin yakınlığını hatırlamak kadar, bu yakınlığın gerektirdiği gibi yaşamaktır.
5. HUZUR : YAKINLIK BİLİNCİYLE YAŞAMAK
İnsan yalnızca yaşamak için değil, anlamlı yaşamak için de vardır.
Yaşamak, varlığı sürdürmektir. Anlamlı yaşamak ise varlığını bir amaç, değer ve istikâmet doğrultusunda sürdürmektir.
Huzuru yalnızca psikolojik rahatlık, maddî haz veya sıkıntısız bir hayat olarak tanımlayamayız.
Maddî imkânlar elbette önemlidir. Ancak geçici ve tükenebilir imkânlar, insanın bütün varoluşsal ihtiyaçlarını karşılayamaz.
İnsan, hayatının anlamını, amacını ve yönünü kaybettiğinde maddî imkânlara sahip olsa bile huzursuz olabilir.
Huzur, insanın düşüncesi, iradesi, değerleri ve davranışları arasında uyum kurabilmesidir. Bu uyumun en üst ölçüsü ise Rabbin belirlediği hakikat ve değerlerdir.
Bu nedenle huzur ile zikir arasında doğrudan bir ilişki vardır.
Zikir, insanın hayatını çok sayıda geçici merkezin çekişmesinden kurtarıp Tek İlâh’ın belirlediği ölçü etrafında düzenlemesine yardımcı olur.
İnsan, Rabbin yakınlığının farkında olarak yaşadığında kendisini sahipsiz ve başıboş görmez. Hayatını yalnızca kendi çıkarları, korkuları ve beklentileri üzerinden değerlendirmez.
Böylece huzur, dış şartların tamamen ortadan kaldırdığı bir sıkıntısızlık hâli değil, insanın varoluşunu doğru bir ölçü ve istikamet içinde yaşamasıdır.
Huzur, Rabbin yakınlığının bilincinde olarak yaşamaktır.
6. YAKÎN : BİLMEKTEN YAŞAMAYA
Yakınlık konusunun bizi getirdiği son kavram yakîndir.
Yakîn, bir hakikati bilme, tanıma ve yaşama bakımından farklı derinliklere ulaşmayı ifade eder.
Kur'an’da üç mertebeden söz edilir :
İlm-el yakîn : Bir hakikati bilgi, haber ve delil yoluyla bilmek.
İnsan, Rabbin kendisine yakın olduğunu öğrenir ve bu bilgiyi kabul eder.
Ayn-el yakîn : Bilinen hakikati görerek, müşahede ederek tanımak.
Burada bilgi, zihinde duran bir kabul olmaktan çıkar; insanın idrakinde daha güçlü bir gerçeklik kazanır.
Hakk-al yakîn : Hakikatin yaşantıda ve tecrübede karşılık bulmasıdır.
İnsan, yalnızca Rabbin yakın olduğunu bilmez; bu bilincin gerektirdiği şekilde yaşamaya başlar.
Burada önemli bir sınır koymalıyız : Bu üç mertebe, Allah’a ontolojik olarak yaklaşma veya O’nunla birleşme dereceleri değildir. Bunlar kulun bilgi, idrak ve yaşantı bakımından derinleşmesidir.
Hakk’al yakîn, Allah’ın Zât’ını kuşatmak, O”nunla özdeşleşmek veya O’nun varlığına karışmak değildir.
Kul yine kuldur; Rab yine Rabdir.
Ancak kulun Rab ile kurduğu ilişkinin bilinci ve yaşantısı derinleşir.
Bu bakımdan yakîn ile zikir arasında da güçlü bir ilişki vardır. Zikir, bilginin canlı tutulmasına; canlı tutulan bilgi, idrakin derinleşmesine; derinleşen idrak ise hayatın bu hakikate göre düzenlenmesine imkân verir.
7. YAKINLIĞIN AHLAKÎ KARŞILIĞI : İYİLİK VE İNFAK
Bütün bu düşüncenin insan hayatında somut bir karşılığı bulunmalıdır.
İnsan, iyilik yaparken çoğu zaman en yakınından başlar. Ailesini, akrabalarını, komşularını, yetimleri ve ihtiyaç sahiplerini gözetir.
Nisâ sûresinin 36. âyeti bu sorumluluk alanını açıkça ortaya koyar.
Ancak yakınlık, iyiliğin yalnızca kime yapılacağını değil, hangi değer ölçüsüne göre yapılacağını da düşünmemizi gerektirir.
Eğer Rabbin yakınlığı hayatımızın merkezindeyse, iyilik anlayışımızın en üst ölçüsü de O’nun belirlediği değerler olmalıdır.
Burada Bakara sûresinin 267. âyeti özellikle önemlidir.
Âyet, kazandıklarımızın iyi ve temiz olanlarından infak etmemizi, kendimize verilse gönül hoşnutluğuyla almayacağımız değersiz şeyleri başkasına vermeye kalkışmamamızı ister.
Âl-i İmrân sûresinin 92. âyeti ise şöyle buyurur : “Sevdiğiniz şeylerden infak etmedikçe birr'e (gerçek iyiliğe) ulaşamazsınız.”
Bu iki âyet birlikte düşünüldüğünde çok önemli bir ahlâkî ölçü ortaya çıkar : Allah için vermek, elimizden çıkarmak istediğimiz şeyleri başkasına devretmek değildir. Değer verdiğimiz, sevdiğimiz ve kendimiz için uygun gördüğümüz şeyleri de paylaşabilmektir.
Elbette Allah’ın bizim vereceğimiz şeylere ihtiyacı yoktur. Allah için iyilik yapmak, O’nun bir ihtiyacını karşılamak değil, O’nun belirlediği iyilik, adâlet ve merhamet ölçülerini hayata taşımaktır.
Böylece Rabbin yakınlığı, soyut bir inanç veya yalnızca psikolojik bir duygu olarak kalmaz; insanın başkalarıyla kurduğu ilişkide, paylaşımında ve ahlâkında görünür hâle gelir.
SONUÇ : YAKIN OLANI FARK ETMEK
Bütün kavramları yeniden bir araya getirelim.
Rabbin yakınlığı sürekli ve değişmezdir.
İnsanın bu yakınlığı fark etmemesi gaflettir.
Zikir, bu yakınlığın bilincini canlı tutmaktır.
Huzur, bu bilinçle anlamlı ve uyumlu bir hayat yaşamaktır.
Yakîn ise bilginin, idrakin ve yaşantının derinleşmesidir.
Böylece insanın önünde bir bilinç ve yaşantı yolu açılır :
Gafletten zikre, zikirden huzura, bilgiden yakîne...
Burada Allah’ın yakınlığı artmaz veya azalmaz. Değişen insanın idraki, yönelişi ve hayatıdır.
İnsan, Rabbin zaten yakın olduğu bir varoluşta yaşar. Fakat bu yakınlığı bilmeden, hissetmeden ve gereğini yerine getirmeden de yaşayabilir.
İşte insanın asıl meselesi budur : Yakın olanı fark etmek, fark ettiğini unutmamak ve bu bilinçle yaşamak.
Rab uzak değildir; biz O’nu uzak hissederiz.
Rab değişmez; bizim idrakimiz değişir.
Zikir, yakınlığı hatırlamak; huzur, bu yakınlığın bilinciyle yaşamak; yakîn ise bu bilginin yaşantımızda derinleşmesidir.
Yorumlar
Yorum Gönder