İNSANIN YETİŞ(TİRİL)MESİ

İNSANIN YETİŞ(TİRİL)MESİ : RAB, TERBİYE, FITRAT VE İRADE

Yahyâ Örneğinde İlâhî İhsan, İnsanî Vesile ve Ahlâkî Sorumluluk

1. Asıl Rab ve Kul-lanılan Rab : Terbiyenin İki Boyutu

Meryem sûresinin 12 ve 13. âyetlerinde Yahyâ'nın yetişmesini anlamak için önce Rab kavramı üzerinde durmalıyız.

Yahyâ’nın asıl Rabbi Allah’tır. Onu yaratan, ona insanî imkânları veren, ihtiyaçlarını karşılayan, gelişimini mümkün kılan ve yolunu gösteren O’dur. Bu anlamda Rab, insanın gerçek ve mutlak Rabbidir.

Ancak Allah, insanı yetiştirirken insanî vesileler de kullanır. Yahyâ’nın hayatında bu vesile babası Zekeriyyâ’dır.

Burada Rab kavramının terbiye boyutuyla karşılaşıyoruz. Çünkü Rab yalnızca yaratan ve sahip olan değil, aynı zamanda yetiştiren, geliştiren, gözeten ve olgunlaştırandır.

Bu durumda iki ayrı düzlem ortaya çıkar :

Asıl Rab : Allah.

Kul-lanılan rab : Allah’ın, insanın yetişmesinde vesile kıldığı insanî terbiyeci; Yahyâ örneğinde Zekeriyyâ.

Buradaki kul-lanılan Rab, Allah’ın Rab oluşuna ortak veya alternatif değildir. Zekeriyyâ’nın Rab oluşu, Allah’ın mutlak rubûbiyetinden bağımsız bir yetki değildir. O, kendisine verilmiş insanî imkânlarla çocuğun yetişmesine katkıda bulunan bir vesiledir.

Dolayısıyla çocuk terbiyesi yalnızca biyolojik ebeveynlik değildir. Aynı zamanda insanın kendisine verilmiş potansiyeli açığa çıkarmasına yardımcı olma sorumluluğudur.

Allah verir; insanî terbiyeci yetiştirir. Fakat insanın kendi iradesi ve sorumluluğu ortadan kalkmaz.

2. Fıtrat : İnsana Verilmiş İnsanî İmkân

İnsan dünyaya boş bir varlık olarak gelmez. Allah ona insan olmanın gerektirdiği birtakım imkânlar, kabiliyetler ve potansiyeller verir. Biz bu ilâhî donanımı fıtrat kavramıyla ifade ediyoruz.

Fıtrat, insanın insan olmasını mümkün kılan ilâhî potansiyeldir.

Bu potansiyel, insanın hayatı boyunca karşılaşacağı bütün imkânların ve tercihlerinin zeminidir.

Aile, toplum, eğitim ve terbiye insanın fıtratını yaratmaz. Var olan insanî imkânların açığa çıkmasına veya örtülmesine etki eder.

Burada üç ayrı işlevi birbirinden ayırmalıyız :

• Veren : İnsana fıtratı ve tüm insanî imkânları Allah verir.

• Etkileyen : Aile, anne-baba, toplum, eğitim ve terbiye, nsanın sahip olduğu imkânların gelişmesine veya örtülmesine etki eder.

• Belirleyen : İnsan, akıl ve iradesiyle tercihlerini yapar ve bunların sorumluluğunu taşır.

Çevre insanı etkiler; ama insanı bütünüyle belirlemez. Çünkü insan yalnızca çevresinin ürünü değildir. Kendisine sunulanı değerlendiren, doğruyu yanlıştan ayırabilen ve tercih yapabilen bir varlıktır.

Son karar, insanındır.

3. Meryem 12-13 : Allah’ın Verdiği Üç İhsan

Şimdi Yahyâ örneğine bakalım : 

“يَا يَحْيَىٰ خُذِ الْكِتَابَ بِقُوَّةٍ وَآتَيْنَاهُ الْحُكْمَ صَبِيًّا”

“Ey Yahyâ! Kitâb’a kuvvetle sarıl. Ona daha çocukken hikmet verdik.” (19/12)

Ardından : “وَحَنَانًا مِن لَّدُنَّا وَزَكَاةً وَكَانَ تَقِيًّا” = “Katımızdan bir hanân ve zekât da verdik. O da takiyy oldu.” (19/13)

Bu iki âyette Allah’ın Yahyâ’ya verdiği üç önemli ihsanla karşılaşıyoruz : Hikmet, Hanân ve Zekât.

Bunları birbirinin yerine kullanamayız. Her birinin ayrı bir işlevi vardır.

Hikmet : İnsana doğruyu kavrama, değerlendirme ve yerli yerinde davranma imkânı veren ilâhî donanımdır. Yahyâ’ya çocuk yaşta hikmet verilmesi, onun henüz küçükken bu donanıma sahip kılındığını gösterir.

Hanân : Allah katından gelen sevgi, şefkat ve merhamet boyutudur. Buradaki ‘min ledünnâ’ ifadesi, bu ihsanın kaynağının doğrudan Allah olduğunu özellikle vurgular.

Zekât : Arınma ve temizlenme boyutudur. İnsanın kendisine verilen imkânlarla kurduğu ilişkinin temizliği ve gelişimi açısından önemlidir.

Böylece Allah, Yahyâ’ya yalnızca bilgi veya düşünme yeteneği vermemiştir. Hikmetle birlikte hanân ve zekât da vermiştir.

Başka bir ifadeyle insanın yetişmesi yalnızca bilişsel bir gelişme değildir. Akıl, merhamet ve arınma birlikte düşünülmelidir.

4. Zekeriyyâ’nın Terbiyesi : İlâhî İhsanın İnsan Hayatındaki Vesilesi

Burada Zekeriyyâ’nın rolünü yeniden hatırlamalıyız.

Hikmet, hanân ve zekâtın kaynağı Allah’tır. Ancak bu ihsanların Yahyâ’nın hayatında görünürlük kazanmasında babasının terbiyesinin de rolü vardır.

Zekeriyyâ, Yahyâ’nın asıl Rabbi değildir fakat Allah’ın Yahyâ’nın yetişmesi için kul-landığı rabdir/mürebbîdir.

Bu, ebeveynliğin ve eğitimin önemini ortaya koyar.

Çocuğa verilen insanî imkânların açığa çıkması kendiliğinden gerçekleşmeyebilir. Çocuğun içinde bulunduğu aile, aldığı eğitim, gördüğü örnekler ve karşılaştığı davranışlar bu gelişimi etkiler.

İyi terbiye, çocuğun fıtratındaki insanî imkânları açığa çıkarır. Kötü terbiye ise bunların üzerini örtebilir = küfr. Ancak burada çok önemli bir sınır vardır : Zekeriyyâ’nın iyi bir terbiyeci olması, Yahyâ’nın iradesini ortadan kaldırmaz. İyi bir ailede yetişmek, insanın ahlâkî sorumluluğunu başkasına devretmesine izin vermez.

Terbiyeci etkiler; çocuk kendi tercihini yapar.Dolayısıyla Allah’ın ihsanı, insanî terbiye ve insanın iradesi birbirini dışlayan değil, farklı düzlemlerde işlev gören unsurlardır.

5. Küfür ve Şükür : Verileni Örtmek veya Açığa Çıkarmak

Şimdi bu yapıyı küfür ve şükür karşıtlığıyla birlikte değerlendirelim.

Kur'an’daki küfür kullanımlarının tamamını tek bir tanıma indirgemek doğru değildir. Her kullanım kendi bağlamında değerlendirilmelidir. Ancak küfrün kök anlamındaki örtme boyutu, insanın kendisine verilenlerle kurduğu ilişkiyi anlamamız bakımından önemlidir.

Küfür, bu bağlamda, verilmiş olanı örtmek; onun değerini, görünürlüğünü veya gereğini göz ardı etmektir.

Şükür ise verilmiş olanı fark etmek, tanımak, kabul etmek ve gereğini yerine getirerek açığa çıkarmaktır.

Bu iki kavramı yalnızca dilde teşekkür etmek veya bir şeyi inkâr etmek düzeyinde düşünmemeliyiz.

İnsana akıl verilmiştir. Bu aklı doğru kullanması şükür yönelişidir; onu yanlış kullanması veya işlevsiz bırakması, verilen nimeti örtme yönelişidir.

İnsana merhamet imkânı verilmiştir. Bu imkânı başkalarına karşı kullanması şükür yönelişidir; onu bencillik ve duyarsızlıkla örtmesi ise nimetle yanlış ilişki kurmasıdır.

İnsana arınma ve temizlenme imkânı verilmiştir. Bu imkânı değerlendirmek şükür; onu ihmal etmek veya örtmek küfür yönelişinin bir görünümüdür.

Burada önemli olan şudur : Küfür ve şükür, insanın kendisine verilmiş olanla nasıl ilişki kurduğunu gösteren karşıt yönelişlerdir.

6. Takıyy ve Şakıy : İnsanî Yönelişin Ahlâkî Görünümü

Meryem 13’teki “وَكَانَ تَقِيًّا” ifadesini de bu bütünlük içerisinde okumalıyız.

Bizim burada tercih ettiğimiz okuma : “O da takiyy oldu.”

Bu okuma, Yahyâ’yı daha baştan değişmez bir ahlâkî etiketle tanımlamak yerine, Allah’ın verdiği ihsanların, insanî terbiyenin ve Yahyâ’nın yönelişinin sonucunda ortaya çıkan niteliği vurgular.

Takıyy oluş, hikmet, hanân ve zekâtın Yahyâ’nın hayatında görünür karşılık bulmasıdır.

Takıyy, Allah’la ilişkisini koruyan, kendisine verilen imkânların gereğini yerine getiren ve bu ilişkiyi temiz tutan insandır.

Bunun karşısına Meryem 32’deki şakıy kavramını koyabiliriz.

Îsâ şöyle der : “وَلَمْ يَجْعَلْنِي جَبَّارًا شَقِيًّا” = “Beni zorba ve şakıy kılmadı.”

Takıyy ve şakıy karşıtlığı, insanın ahlâkî yönelişini ve bunun hayatındaki görünümünü anlamamıza yardımcı olur.

Burada da dikkat etmemiz gereken husus, bu iki kavramı bütün Kur'an kullanımlarını tüketen mekanik tanımlara dönüştürmemektir.

Bizim bu tartışmada kurduğumuz ilişki şudur :

Takıyy, insana verilen ilâhî imkânların temiz bir ilişki içerisinde açığa çıkmasıdır.

Şakıyy ise insanın bu imkânlarla kurduğu ilişkinin bozulması ve kendisini mutsuzluğa, zarara ve kötü akıbete götüren bir yönelişe dönüşmesidir.

Böylece küfür-şükür karşıtlığı ile takıyy-şakıyy karşıtlığı arasında anlamlı bir ilişki kuruyoruz.

İlk çift, insanın kendisine verilmiş olanla ilişkisini; ikinci çift ise bu ilişkinin insanın ahlâkî niteliğinde ve hayatındaki sonucunda nasıl görünür hâle geldiğini anlamamızı sağlıyor.

7. Temizlik : Kaynakta Değil, Bizim Kurduğumuz İlişkidedir

Kaynak SÜBHÂN, MÜNEZZEH ve NEZİH’tir.

Allah’ın Zât’ında bir eksiklik, kirlenme veya arınma ihtiyacı yoktur. O, mutlak anlamda münezzehtir.

Bizim üzerinde durduğumuz temizlik, Allah’ın değil, bizim O’nunla kurduğumuz ilişkinin niteliğidir.

Bu bakımdan zekât ve takıyy kavramları önem kazanır.

İnsanın temizliği, Allah’ı temizlemek veya O’nda bir değişiklik meydana getirmek değildir. İnsanın kendi yönelişini, davranışlarını ve ilişkilerini temizlemesidir.

Buradan Kur'an’ın şu ifadesine de geçebiliriz :

"الْخَبِيثَاتُ لِلْخَبِيثِينَ وَالْخَبِيثُونَ لِلْخَبِيثَاتِ وَالطَّيِّبَاتُ لِلطَّيِّبِينَ وَالطَّيِّبُونَ لِلطَّيِّبَاتِ"

“Temiz kadınlar temiz erkeklere, temiz erkekler temiz kadınlara; kötü kadınlar kötü erkeklere, kötü erkekler kötü kadınlara...” (Nûr 26)

Burada temizliği yalnızca fiziksel veya toplumsal bir nitelik olarak düşünmemeliyiz. Temiz ilişki kurabilmek, insanın kendi yönelişindeki temizliği de gerektirir.

Şu soru bu nedenle önemlidir : Temiz olmayan bir insan, temiz bir bağlantıyı nasıl kurabilir?!.

Bu, insanın hiçbir zaman temiz bir ilişki kuramayacağı anlamına gelmez. Tam tersine, arınma ve değişme imkânının neden önemli olduğunu gösterir.

Zekâtın, takvânın ve şükrün insan hayatındaki karşılığı da burada belirginleşir.

8. Sonuç : Veren Allah, Terbiye Eden Vesile, Tercih Eden İnsan

Yahyâ örneğinden hareketle insanın yetişmesini üç ayrı düzlemde değerlendirebiliriz.

Allah, insanın asıl Rabbidir. Fıtratı ve insanî imkânları veren O’dur. Hikmet, hanân ve zekât gibi ihsanların kaynağı da O’dur.

Allah, insanın yetişmesi için insanî vesileler kullanır. Yahyâ’nın hayatında Zekeriyyâ, bu anlamda kul-lanılan Rab; yani terbiyeci konumundadır. Fakat insan, ne Allah’ın ihsanının ne de çevresinin edilgen bir sonucudur. Kendisine verilenleri değerlendiren, etkileri aklıyla tartan, iradesiyle tercih yapan ve tercihlerinin sorumluluğunu taşıyan varlıktır.

Bu nedenle :

• Fıtrat, insana verilmiş potansiyeldir.

• Hikmet, bu potansiyeli doğru değerlendirme imkânıdır.

• Hanân, ilâhî sevgi ve şefkat ihsanıdır.

• Zekât, arınma ve temizlenme boyutudur.

• Terbiye, verilen insanî imkânların açığa çıkmasına veya örtülmesine etki eden süreçtir.

• Şükür, verileni fark edip gereğini yerine getirmektir.

• Küfür, verileni örtme yönelişidir.

• Takıyy, bu ihsanların insan hayatında temiz bir ahlâkî görünüm kazanmasıdır.

• Şakıyy, bunun karşısındaki olumsuz yönelişin insan hayatındaki görünümüdür.

Bütün bunların sonunda insanın sorumluluğunu ne Allah’a ne de terbiyecisine devredebiliriz.

İyi bir baba, iyi bir eğitimci ve iyi bir toplum insanın yetişmesine büyük katkı sağlayabilir. Fakat insanın iradesini onun yerine kullanamaz.

Aynı şekilde kötü bir çevre de insanı bütünüyle belirleyemez. Çünkü insanın kendi tercihi ve sorumluluğu vardır.

Allah verir. Allah, insanı yetiştirmek için insanî vesileler kullanır. Terbiyeci etkiler. Fakat insan tercih eder.

Yahyâ’nın takıyy oluşunu anlamak için de bu bütünlüğü görmeliyiz.

Asıl Rab Allah’tır. Kul-lanılan rab Zekeriyyâ’dır. Verilen Allah’ın ihsanıdır. Terbiye insanî vesiledir. Takıyy oluş ise Yahyâ’nın hayatında görünür hâle gelen ahlâkî niteliktir.

Böylece ne Allah’ın ihsanını insanın iradesine indirgeriz ne de Allah’ın ihsanını insanın sorumluluğunu ortadan kaldıran bir gerekçeye dönüştürürüz.

İnsana verilen değerlidir; onu açığa çıkarmak da örtmek de insanın imtihanıdır.

Yorumlar

Bu blogdaki popüler yayınlar

MÂÛN NE DİYOR?!.

HAYATIN GAYESİ

KİP