ULÛHİYYET VE RUBÛBİYET

ULÛHİYYET VE RUBÛBİYET

Mutlaklık, İlişki ve Kulluk : Allah’ı Tanımak ve O’nunla Bağ Kurmak

1. İki kavram, Tek Hakikat, Farklı Mertebeler

Ulûhiyyet Allah’ın İlâh oluşunu, Rubûbiyet ise Rab oluşunu ifade eder.

İlk bakışta birbirine yakın görünen bu iki kavram, aslında Allah’ı tanımamız ve O’nunla ilişkimizi kurmamız bakımından farklı iki mertebeye işaret eder.

Bizim yaklaşımımızda Ulûhiyyet, Rubûbiyetin üzerindedir. Ancak bu üstünlük, ikisinin birbirinden bağımsız veya ayrı olduğu anlamına gelmez. Allah hem İlâh'tır hem Rab’dir. İlâh, Rab’den; Rab, İlâh’tan ayrı değildir. Burada iki ayrı varlık veya iki ayrı ilâhî kimlik değil, aynı Hakikatin farklı mertebelerde kavranması söz konusudur.

Ulûhiyyet, Allah’ın mutlaklığını, eşsizliğini, hiçbir şeye muhtaç olmayışını ve bütün varlığın kendisine muhtaç oluşunu ifade eder.

Rubûbiyet ise bu mutlak Hakikatin yaratılmış varlıkla kurduğu ilişkiyi ve bu ilişkinin iki yönlü işleyişini ifade eder.

Bu nedenle Ulûhiyyet ile Rubûbiyet arasında ayrılık değil, mertebe farkı vardır.

Ulûhiyyet Allah’ın kim olduğunu, Rubûbiyet ise Allah ile yaratılmış arasındaki ilişkinin nasıl kurulduğunu anlamamızı sağlar.

2. Ulûhiyyet : Samedlik ve Ehadlik

Ulûhiyyeti anlamak için özellikle iki kavram üzerinde durmamız gerekiyor : Ehadlik ve Samedlik.

İhlâs sûresi bu iki kavramı yan yana getirir : Kul hüvallâhu Ehad. Allâhus-Samed. = Allah Ehad’dir. Allah Samed’dir.

Ehadlik, Allah’ın birliğini sıradan bir sayısal teklik olarak değil, hiçbir benzerinin, eşinin, ortağının ve dengi bulunmayan mutlak biricikliğini ifade eder.

Samedlik ise Allah’ın hiçbir şeye muhtaç olmadığını, buna karşılık her şeyin O’na muhtaç olduğunu bildirir.

Burada A ile B arasındaki ontolojik farkın temelini görürüz.

A, mutlak ve bağımsız Hakikattir. B ise yaratılmış, sınırlı ve muhtaç varlık alanıdır.

B'nin varlığı A’ya bağlıdır; A'nın varlığı ise B’ye bağlı değildir.

A’nın B’yi yaratması, kendisini B’de çoğaltması, B’ye dönüştürmesi veya kendi varlığından bir parça aktarması değildir.

Yaratma, Yaratanın kendisini kopyalaması değildir. Dolayısıyla Ulûhiyyet mertebesinde ortaklık, bölünme, parçalanma, muhtaçlık ve özdeşlik söz konusu olamaz.

Lâ ilâhe illAllah, işte bu mutlaklığı ve eşsizliği kabul etmektir. Fakat bu kabul yalnızca Allah’ın bir olduğunu söylemekten ibaret değildir. O’nun mutlak otoritesini, nihâî hükümranlığını ve kulluğun yalnızca kendisine yöneltilmesi gerektiğini de kabul etmektir.

3. Rubûbiyet : Mutlaklığın Yaratılmışla İlişkisi

Rubûbiyet, Allah’ın yaratılmış varlıklarla ilişkisinin ana omurgasıdır.

Rab kelimesi; yetiştirme, gözetme, yönetme, sahip olma ve terbiye etme anlam alanlarıyla ilişkilidir. Kur'an’daki kullanımlarının bütün bağlamlarını incelemeden bu anlamlardan herhangi birini tek başına esas almak doğru olmaz.

Ancak araştırmamız için önemli bir başlangıç hipotezi var : Allah lafzı daha çok mutlaklık, yaratma ve kuşatıcılıkla; Rab lafzı ise yaratılmış varlıkla kurulan ilişki, düzen, yönetim ve terbiye ile bağlantılı olabilir.

Bu henüz sınanması gereken bir önermedir.

Nitekim Bakara 21’de şöyle buyrulur : Yâ eyyühe'n nâsü'budû Rabbekümü'llezî halakaküm... = Ey insanlar! Sizi yaratan Rabbinize kulluk edin.

Burada Rab doğrudan yaratma fiiliyle ilişkilendirilmiştir.

Bu âyet, Rab kavramının yaratmayı dışarıda bırakan bir kavram olarak tanımlanamayacağını gösterir. Ancak yaratma ile yaratılmışı yönetme ve terbiye etme arasındaki ilişkinin nasıl kurulduğunu ayrıca araştırmamız gerekir.

Belki de Rab kavramının ayırt edici yönü, yalnızca yaratma fiilinde değil, yaratılanla kurulan sürekli ilişkidedir.

Yaratmak, ilişkinin başlangıcıdır; Rubûbiyet ise bu ilişkinin yönetim, gözetim ve terbiye boyutlarını da içerir.

4. Rubûbiyet İki Yönlü Bir İlişkidir

Burada özellikle altını çizmemiz gereken bir husus var : Rubûbiyet yalnızca Allah’ın bizim üzerimizdeki tasarruflarından ibaret değildir. Aynı zamanda bizim O’nunla kurduğumuz bağın ve ilişkinin de ana omurgasıdır.

Bu ilişki iki yönlüdür.

Birinci yön : A → B.

Allah yaratır, yaşatır, rızıklandırır, gözetir, yönetir, terbiye eder, bildirir, hitap eder ve hidayet eder.

Bunların tamamı Allah’ın mutlak Rubûbiyetinin farklı tezahürleridir.

İkinci yön : B → A.

İnsan tanır, yönelir, duâ eder, kulluk eder, itaat eder, yardım ister, şükreder ve istikâmet arar.

Bunlar da insanın Rubûbiyet ilişkisi içerisindeki karşılıklarıdır. Ancak burada çok önemli bir ayrım vardır : Bu iki yön birbirine eşit ve simetrik değildir.

Allah’ın yönelişi mutlak Rubûbiyetin, insanın yönelişi ise yaratılmış ve sınırlı varlığın karşılığıdır.

A, B’ye muhtaç değildir. B ise A’ya muhtaçtır.

Allah’ın insana yönelmesiyle insanın Allah’a yönelmesi aynı ontolojik düzlemde ve kategoride değerlendirilemez.

Birincisi ilâhî inisiyatif, ikincisi insanın bu ilişkiye verdiği karşılıktır.

Dolayısıyla iki yönlü ilişki, iki tarafın birbirine muhtaç olduğu veya birbirini tamamladığı bir ilişki değildir.

Samedlik burada da geçerliliğini korur.

5. Hû’dan Ente’ye : Bilgiden Muhataplığa

Bu ilişkiyi anlamamız bakımından zamirlerin kullanımı üzerinde de durmalıyız.

Hû : O.

Ente : Sen.

Ene : Ben.

İnsan Allah hakkında konuşabilir. O’nun yaratıcı, mutlak ve eşsiz olduğunu söyleyebilir. Fakat Allah hakkında bilgi sahibi olmakla O’nun hitabının muhatabı olduğunu idrak etmek aynı şey değildir.

Burada iki ayrı yön bulunmaktadır : O bize sen der.

Bu, A’dan B’ye yönelen hitaptır. Allah’ın Rubûbiyetiyle insanı muhatap almasıdır.

Biz de O'na Sen deriz.

Bu ise B’den A’ya yönelen hitaptır. İnsanın kendisine yöneltilmiş olan ilâhî hitabı tanıması, Rubûbiyet ilişkisini idrak etmesi ve Allah’a doğrudan yönelmesidir.

İki Sen aynı değildir.

İlkinde hitabın kaynağı Allah, muhatabı insandır.

İkincisinde hitabın kaynağı insan, muhatabı Allah’tır.

Bu iki yön arasında ontolojik eşitlik bulunmaz.

Allah’ın bize hitap etmesi, bizim O’na hitap etmemizden bağımsız bir ilâhî inisiyatiftir. Bizim O’na Sen diyebilmemiz ise yaratılmış varlığın bu ilişkiyi tanıması ve kullukla karşılık vermesidir.

Böylece insan, Allah hakkında konuşan bir üçüncü şahıs konumundan, Allah’a doğrudan yönelen bir muhataplık bilincine geçer.

Buradaki yakınlık, Allah ile insan arasındaki ontolojik mesafenin ortadan kalkması değildir. İnsan A’ya yaklaşır ama A olmaz.

Yakınlık, insanın kendi hâlini Allah’ın razı olduğu hâle yaklaştırmasıdır.

6. Fâtihâ : Rubûbiyetten Kulluğa Uzanan Güzergâh

Kur'an’ın ilk sûresi olan Fâtihâ, bu ilişkiyi anlamamız için son derece önemli bir örnektir.

Elhamdülillâhi Rabbil âlemîn. = Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah’a mahsustur.

İlk cümlede Allah ve Rab birlikte zikredilir.

Ardından Rahmân ve Rahîm, Din Gününün Mâlik’i denilir.

Sonra hitap değişir : İyyâKe na'büdü ve iyyâKe nesteîn. = Yalnız Sana kulluk eder, yalnız Senden yardım dileriz.

Artık O’ndan söz etmiyoruz; O’na hitap ediyor ve Sen diyoruz.

Bu geçiş önemlidir.

Fâtihâ’da insan önce Allah’ı ve O'nun Rabliğini tanıtan bildirimlerle karşılaşırız. Ardından insan bu bilgiyi kendi kulluk diline dönüştürür.

Böylece Fâtihâ yalnızca Allah’ın kim olduğunu anlatan bir sûre değildir. İnsan ile Allah arasındaki ilişkinin nasıl kurulacağını da öğretir.

Önce tanıma, ardından yönelme; önce Rubûbiyetin idraki, ardından kulluk.

Bu nedenle Fâtihâ’yı, insanın Rubûbiyet üzerinden Ulûhiyyete yönelişinin temel örneklerinden biri olarak değerlendirebiliriz.

7. Müşriklerin Yanılgısı : Yaratıcıyı Kabul Edip Rubûbiyeti Paylaşmak

Kur'an’da müşriklerin önemli bir kısmının Allah’ın yaratıcı olduğunu kabul ettiği bildirilir.

Ankebût 61, Lokmân 25, Zümer 38 ve Zuhruf 9 bu konuda dikkat çekicidir.

Onlara, gökleri ve yeri kimin yarattığı sorulduğunda Allah cevabını verirler.

Öyleyse sorun yalnızca Allah’ın yaratıcı olduğunu inkâr etmek değildir. Asıl sorun, Allah’ın yaratmasını kabul ettikleri hâlde O’nun Rubûbiyetini hayatın bütün alanlarında tanımamalarıdır.

Başka bir ifadeyle : Bizi Sen yarattın; fakat nasıl yaşayacağımıza, hangi ölçülere uyacağımıza, hangi değerleri benimseyeceğimize ve nasıl yönetileceğimize biz karar veririz!.

Burada yaratıcıyı kabul edip mutlak yönetme ve hüküm koyma hakkını başka mercilere devretme eğilimi ortaya çıkar.

İşte Rubûbiyette ortaklık tehlikesi budur.

Elbette yaratılmışların birbirleri üzerinde sınırlı yönetme, gözetme ve terbiye etme yetkileri olabilir. Bir anne-baba çocuğunu yetiştirir; öğretmen öğrencisini eğitir; yönetici kendisine verilen görev çerçevesinde bir topluluğu yönetir.

Ancak bu yetkilerin hiçbiri mutlak değildir.

Hepsi Allah’ın koyduğu ölçülere, adâlete ve ahlâkî ilkelere bağlıdır.

Yaratılmış olanın sınırlı yetkisini mutlaklaştırmak, Rubûbiyet alanında sınırı aşmaktır.

Tevbe 31’de insanların din bilginlerini ve ruhbanlarını Allah’tan başka rabler edinmeleri de bu bakımdan değerlendirilmelidir.

Demek ki şirk yalnızca Allah’ın yaratıcı olduğunu inkâr etmek değildir. O’na ait mutlak otoriteyi başka mercilere vermek de Ulûhiyyet ve Rubûbiyet ilişkisini bozan bir tutumdur.

8. Lâ ilâhe illAllah : Ulûhiyyet ile Rubûbiyetin Birlikte Kabulü

Lâ ilâhe illAllah, Allah’tan başka ilâh bulunmadığını ilan eder.

Bu ilan, yalnızca başka ilâhların varlığını reddetmek değildir.

Kulluğun, mutlak itaatin ve nihâî otoritenin yalnızca Allah’a ait olduğunu kabul etmektir.

Dolayısıyla bu sözün gerçek karşılığı, Allah’ın Rubûbiyetini hayatın bütün alanlarında tanımayı da gerektirir.

İnsan Allah’ın İlâh olduğunu kabul edip O’nun Rabliğini hayatının dışına çıkaramaz.

Ulûhiyyeti kabul edip Rubûbiyeti paylaşmak, kendi içinde çelişkili bir tutumdur. Çünkü Allah’ın mutlaklığını kabul etmek, O’nun belirlediği ölçülerin de mutlak otoritesini tanımayı gerektirir.

Burada önemli bir ayrım daha var : İnsan Allah’ın Ulûhiyyetini kavramakla O’nun Zât'ını kuşatmış olmaz. Allah’ın kendisini bildirdiği ölçüde tanır. O’nun isimlerini, sıfatlarını, fiillerini ve Rubûbiyet ilişkisini idrak eder. Ancak bu tanıma hiçbir zaman Allah’ın Zât'ının künhüne ulaşmak değildir.

İnsan O’na yaklaşabilir; O’nunla bağ kurabilir; O’na kulluk edebilir. Fakat A ile B arasındaki ontolojik fark hiçbir zaman ortadan kalkmaz.

9. Mûsâ Örneği : Rablik ve Ulûhiyyet Bildirimi

Tâhâ sûresinde Mûsâ’ya yapılan hitap da bu bağlamda dikkat çekicidir.

Önce, İnnî ene Rabbüke. = Şüphesiz Ben senin Rabbinim. (20/12)

Ardından, İnnenî enallâhu lâ ilâhe illâ ene. = Şüphesiz Ben Allah'ım. Benden başka ilâh yoktur. (20/14)

Bu iki bildirimde önce Rablik, sonra Ulûhiyyet karşımıza çıkar.

İlkinde doğrudan Rablik ilişkisi bildirilir. İkincisinde ise bu ilişkinin mutlak kaynağı olan Allah’ın Ulûhiyyeti açıklanır.

Bu sıralama, insanın Allah’ı tanıma güzergâhı bakımından üzerinde durmaya değer. Ancak buradan Allah’ın Ulûhiyyetini yalnızca insanın Rubûbiyet tecrübesinden sonra var olan bir gerçeklik gibi anlamamalıyız.

Allah, insan kendisini tanımadan önce de İlâh'tır; insan kendisine yönelmeden önce de Rab’dir.

Değişen Allah değil, insanın tanıma ve idrak düzeyidir.

10. Rubûbiyetin İnsan Tarafındaki Karşılığı : İstikâmet 

Fussilet sûresinin 30. âyeti, Rubûbiyetin kabulünün insan hayatındaki karşılığını gösterir : İnnellezîne kâlû Rabbünallâhu sümme'stekâmû... = Şüphesiz Rabbimiz Allah’tır deyip sonra dosdoğru olanlar...

Burada ikrar ve istikâmet birlikte zikredilir.

Rabbimiz Allah’tır demek, yalnızca sözlü bir kabul değildir. Bu kabulün hayatın bütün alanlarına taşınması gerekir.

İnsan Allah’ın Rabliğini tanıdığını söylüyorsa, davranışlarını, tercihlerini, ilişkilerini ve sorumluluklarını da bu Rubûbiyetin ölçülerine göre düzenlemelidir.

İstikâmet, ikrarın hayata geçirilmesidir.

Bu bakımdan Rubûbiyet, yalnızca Allah’ın insan üzerindeki yönetimi değil, insanın da bu yönetimi kabul ederek hayatını düzenlemesidir.

Kulluk, bu ilişkinin insan tarafındaki bilinçli ve iradî karşılığıdır.

11. Sonuç : Ulûhiyyet Mutlaklık, Rubûbiyet Bağ ve İlişki

Bütün bu değerlendirmeler bizi şu temel sonuca götürüyor : Ulûhiyyet ve Rubûbiyet birbirinden ayrılamaz; fakat aynı mertebede de değildir.

Ulûhiyyet, Allah’ın Ehad ve Samed oluşunu, mutlaklığını, eşsizliğini ve hiçbir şeye muhtaç olmayışını ifade eder.

Rubûbiyet ise bu mutlak Hakikatin yaratılmış varlıkla kurduğu ilişkinin ana omurgasıdır.

Bu ilişki iki yönlüdür : Allah yaratır, yönetir, gözetir, terbiye eder ve hitap eder. İnsan tanır, yönelir, duâ eder, kulluk eder ve istikâmet arar. Ancak bu iki yön hiçbir zaman ontolojik eşitlik oluşturmaz.

A, B’ye muhtaç değildir. B, A’ya muhtaçtır.

A’nın B’ye yönelişi mutlak Rubûbiyetin; B’nin A’ya yönelişi ise yaratılmış varlığın kulluk ve muhtaçlık bilincinin ifadesidir.

Bu nedenle insan Allah’ın Ulûhiyyetini Rubûbiyetinden bağımsız olarak tanıyamaz. Ulûhiyyet, insan açısından soyut bir mutlaklık bilgisi olarak kalmamalı; Rubûbiyet ilişkisi üzerinden idrak edilmeli ve kullukla yaşanmalıdır.

Biz önce O’nun bizi muhatap aldığını tanırız. Sonra bu hitabın bilincine vararak O’na yöneliriz. Böylece O bize sen der; biz O’na Sen deriz. Fakat bu iki yönün arasında hiçbir zaman özdeşlik yoktur.

İnsan Allah’a yaklaşabilir ama Allah olamaz. O’nun isimlerinin işaret ettiği ahlâkî güzelliklere yönelerek hâlini düzeltebilir; fakat O’nun Zâtına ortak olamaz.

Sonuçta, Ulûhiyyet, kulluğun mutlak kaynağını ve yönünü belirler. Rubûbiyet, bu kulluğun kurulduğu bağın ve ilişkinin ana omurgasını oluşturur. Kulluk ise insanın bu ilişkiyi idrak ederek verdiği bilinçli ve iradî karşılıktır.

Lâ ilâhe illAllah demek, Allah’ın mutlak Ulûhiyyetini kabul etmek kadar, O’nun mutlak Rubûbiyetini de tanımaktır. Çünkü Allah’ı İlâh kabul edip Rab olarak hayatın dışına çıkarmak, sözle kabul edilen Hakikati yaşanan hayatta reddetmektir.

İnsan Rubûbiyet üzerinden Rabbe yakınlaşır; Ulûhiyyetin mutlaklığı karşısında yalnızca O’na kulluk eder.