NEYİM/KİMİM, NE/KİM OLACAĞIM?!

NEYİM/KİMİM, NE/KİM OLACAĞIM?!

İnsan, Zaman, Oluş ve Ahlâkî Kimlik

1. İnsan : Verilmiş Bir Varlık, Oluşmakta Olan Bir Kimlik

İnsan, varlığını kendisi yaratmaz. Dünyaya gelişini, biyolojik donanımını, fıtratını, başlangıç koşullarını ve sahip olduğu temel imkânları kendisi belirlemez. Bunlar ona verilmiştir. İnsan, kendi iradesinden önce var olan bir varlığın içinde, kendisine sunulmuş imkânlarla hayata başlar.

Ancak insanın verilmiş olması, tamamlanmış olduğu anlamına gelmez. İnsan, varlığı bakımından yaratılmış; kimliği ve karakteri bakımından ise oluşmakta olan bir varlıktır.

Bu ayrım önemlidir. Çünkü insan kendi varlığının yaratıcısı değildir ama kendisine verilmiş varlık ve imkânlar içerisinde, tercihleri ve eylemleriyle kimliğini ve karakterini inşa eder. Buradaki inşa, ontolojik anlamda yaratma değil, ahlâkî ve varoluşsal anlamda kendini oluşturmadır.

Dolayısıyla insan yalnızca ne olduğuyla değil, ne olmayı tercih ettiğiyle de tanımlanır.

İnsanın önünde iki temel soru vardır : Neyim/Kimim?!. Ne/Kim Olacağım?!.

İlk soru mevcut varlığımızı, hâlimizi, kimliğimizi ve karakterimizi sorgular. İkinci soru ise bize verilmiş imkânlarla hangi insan olacağımızı, nasıl bir karakter geliştireceğimizi ve hangi ahlâkî kimliği kazanacağımızı.

Bu iki soru birbirinden kopuk değildir. Bugünkü hâlimiz, geçmiş tercihlerimizin ve eylemlerimizin birikimidir. Yarınki hâlimiz ise bugünkü tercihlerimizin ve eylemlerimizin içinde biçimlenmektedir.

2. Yaşam, Zaman ve Oluş

Yaşam, yalnızca zamanın içinde gerçekleşen olayların toplamı değildir. Yaşam, varlığın değişim, dönüşüm ve ilişki içerisinde sürdürdüğü bir akıştır.

Varlık değişirken yaşam da değişir. İnsan bu değişimin içinde bulunur; bilinciyle değişimi fark eder, aklıyla değerlendirir, iradesiyle tercihte bulunur ve eylemleriyle oluşa katılır.

Burada zamanın konumunu doğru belirlemek gerekir. Zaman, değişimin faili değildir. Değişimi meydana getiren bağımsız bir güç veya yaratıcı özne olarak düşünülemez. Aksi hâlde zamanı varlık üzerinde belirleyici, hatta yaratıcı bir konuma yerleştirme ve dehriyyûn düşüncesine yaklaşma tehlikesi doğar.

Zaman, varlığın değişim ve oluş boyutunun algılanabilir hâle gelmesinde bir fark ettirici ve ölçü boyutudur. Değişimin kendisi olmadığı gibi, değişimin yaratıcısı da değildir.

İnsan zamanın içindedir; fakat zamanı yalnızca yaşamaz, yaşadığını da fark eder. Zamanın geçişini, kendi varlığındaki değişimi, kayıplarını, kazanımlarını, yaşlanmasını, deneyimlerini ve dönüşümünü algılayarak anlar.

Ancak insanın zaman içindeki varoluşu, edilgen bir bekleyiş değildir. İnsan kendi varoluşunu deneyimleyerek oluşa ve varlığa katılır. Kendisine verilmiş imkânları kullanır, tercihlerde bulunur, eylemler gerçekleştirir ve bu süreçte kendisi olur.

Bu nedenle yaşamın akışı, yalnızca biyolojik devamlılık değildir. Aynı zamanda insanın kendi kimliğini ve karakterini oluşturduğu varoluşsal bir süreçtir.

Herkes yaşar, değişir ve zaman içinde ilerler. Fakat herkes kendi varoluşunun farkına varmaz. Yaşamak ile yaşadığının farkında olmak; değişmek ile değişiminin bilincine varmak aynı şey değildir.

İnsanı ahlâkî özne yapan, yalnızca değişime maruz kalması değil, kendi oluşuna bilinçli ve iradî biçimde katılmasıdır.

3. Sahip Olmak ve Olmak : Erich Fromm’un Açtığı Kapı

Erich Fromm’un 'Sahip Olmak ya da Olmak' adlı eseri, insanın varoluş biçimini sorgulaması bakımından önemli bir düşünsel başvuru noktasıdır.

Fromm, insanın hayatı sahip olma yönelimi üzerinden mi, yoksa olma yönelimi üzerinden mi yaşadığını sorgular. Sahip olmak; biriktirmek, edinmek, mülkiyet kurmak, nesneleri ve hatta insanları sahiplenmek üzerinden gelişen bir varoluş biçimidir. Olmak ise üretkenlik, etkinlik, sevgi, paylaşım ve canlı ilişki üzerinden anlam kazanır.

Fromm’un bu ayrımı, insanın sahip olduklarıyla tanımlanamayacağına ilişkin önemli bir uyarıdır. Ancak bizim burada ele aldığımız olmak meselesinin ufku biraz daha geniştir.

Biz yalnızca sahip olmaktan olma biçimine geçişi tartışmıyoruz. Sahip olunanların, kazanılanların ve elde edilen imkânların insanın ahlâkî kimliğini ve karakterini nasıl oluşturduğunu da sorguluyoruz. Çünkü zengin olmak, bilgili olmak, güçlü olmak, makam sahibi olmak veya yetenekli olmak kendi başına ahlâkî bir değer ifade etmez. Bunlar insanın sahip olduğu imkânlardır. Önemli olan, insanın bu imkânlarla ne yaptığı ve nasıl bir insana dönüştüğüdür.

Zenginlik insanı cömert de yapabilir, cimri de. Bilgi insanı hikmet sahibi de yapabilir, kibirli de. Güç adâleti gerçekleştirmek için de kullanılabilir, zulmetmek için de.

Dolayısıyla sahip olunanlar ile olunanlar arasında zorunlu bir özdeşlik yoktur.

İnsan sahip olduklarıyla değil, sahip olduklarını nasıl kullandığıyla; kazandıklarıyla değil, kazandıkları üzerinden nasıl bir karakter geliştirdiğiyle ahlâkî anlam kazanır.

Burada sahip olmak ile olmak birbirinin mutlak karşıtı değildir. Sahip olmak, insanın oluşuna hizmet eden bir imkân hâline de gelebilir. Mesele sahip olmak değil, sahip olduklarının insanın kimliğini ve karakterini belirleyen ölçüye dönüşmesidir.

Sahip olduklarımız geçicidir; fakat onlarla ne olduğumuz, ahlâkî kimliğimizin oluşumuna katılır.

4. Geçici Oluş ve Kalıcı Oluş

İnsan hayatı boyunca pek çok şey olur : Çocuk, genç, yaşlı; zengin, yoksul; bilgili, bilgisiz; güçlü, güçsüz; makam sahibi, makamını kaybetmiş...

Bunların tamamı insanın zaman içindeki değişen hâlleridir. Hiçbiri tek başına insanın kalıcı kimliğini belirlemez.

Ancak bu geçici hâller, insanın ahlâkî oluşundan bağımsız da değildir. Çünkü insan, sahip olduğu imkânlarla ne yaptığı üzerinden kimliğini ve karakterini inşa eder.

Burada iki farklı oluş düzeyini birbirinden ayırmak gerekir:

Birincisi, zaman içerisinde gerçekleşen geçici oluşlardır. İnsan kazanır, kaybeder, öğrenir, unutur, yükselir, düşer. Bunlar hayatın değişken koşullarıdır.

İkincisi, bu koşullar içerisinde insanın tercihleri ve eylemleriyle geliştirdiği ahlâkî kimlik ve karakterdir.

Bir insanın zenginliği sona erebilir ama cömertliği onun karakterinde yer etmiş olabilir. Bilgisi zamanla unutulabilir ama bilgiyi hangi niyetle kullandığı, nasıl bir insan olduğu bakımından önemini korur. Makamı elinden alınabilir ama adâleti bir karakter hâline getirmişse bu, makamından bağımsız bir ahlâkî kazanımdır.

Demek ki geçici olan her şey anlamsız veya değersiz değildir. Geçici olan, kalıcı olanın inşasına katılabilir.

B1’deki yaşam, insanın kendisini oluşturduğu imkân ve tercih alanıdır. İnsan burada yarışır; yönelir, seçer, eylemde bulunur ve bir karakter geliştirir. B2 ve B3 ise bu hayatın ardından gelen farklı âkıbet alanlarıdır. Dolayısıyla B1’deki oluş ile B2/B3’teki kalıcı oluş aynı süreç değildir. Yarış B’dedir; B2 ve B3’te ise bu hayatın vaadiyle ilişkili âkıbet gerçekleşir.

Bu bakımdan ölüm, insanın bütün varoluşunun anlamsız bir sona erişi değil, B1’deki oluş sürecinin kapanması ve başka bir varoluş boyutuna geçiştir.

İnsan B1’de kim olduğunu yalnızca göstermez; kim olacağını da inşa eder. Bu inşâ, kalıcı âkıbet açısından anlam kazanır.

5. İyi Niyet ve Samimiyet : Oluşu Kalıcılığa Bağlayan Bağ

Burada belirleyici iki kavramla karşılaşıyoruz : İyi niyet ve samimiyet.

İnsan yalnızca eylemlerinin dış görünüşünden ibaret değildir. Bir eylemin hangi amaçla gerçekleştirildiği, hangi yönelişten doğduğu ve ne kadar sahici olduğu da önemlidir.

İyi niyet, insanın yönelişinin iyiliğe dönük olmasıdır. İnsan neyi, niçin istediğini ve hangi amaca yöneldiğini belirlerken ahlâkî bir tercih yapar.

Samimiyet ise bu yönelişin sahiciliğidir. İnsanın söylediğiyle yaptığı, niyetiyle eylemi arasında tutarlılık kurması; iyiliği gösteriş, çıkar veya takdir beklentisinin aracı hâline getirmemesidir.

Ancak iyi niyet ve samimiyet, eylemin yerine geçmez. İyi niyet eyleme dönüşmeli, samimiyet eylemde görünür olmalı ve bu yöneliş süreklilik kazanarak karaktere yerleşmelidir.

İyi niyet, oluşun yönünü; samimiyet, oluşun sahiciliğini; eylem ise bu oluşun hayattaki karşılığını belirler.

Burada süreklilik de önemlidir. Bir defalık iyi davranış ile iyiliğin karakter hâline gelmesi aynı şey değildir. İnsan, iyiliği yalnızca uygun koşullarda değil, imkânları ve çıkarlarıyla çatıştığında da tercih edebildiği ölçüde karakterini ortaya koyar.

Böylece geçici bir eylem, daha kalıcı bir karakter oluşumunun parçası hâline gelir.

Fakat burada bir yanlış anlamaya da yer bırakmamalıyız : İyi niyet, yanlışın kendisini doğruya dönüştürmez. Samimiyet de bilgi, akıl, adalet ve sorumluluk ölçülerinin yerine geçmez. İnsanın iyi niyetli olması kadar, neyin iyi olduğunu araştırması ve eyleminin sonuçlarını gözetmesi de gerekir.

İyi niyet ve samimiyet, hakikatten bağımsız öznel bir iyilik iddiasına indirgenemez. İnsanın yönelişini ve eylemini belirleyen ölçü, kendisinin keyfî olarak koyduğu bir ölçü değil, hakikat ve adâletle ilişkili bir ölçüdür.

Dolayısıyla insanın kendisini inşa etmesi, kendi doğrularını yaratması anlamına gelmez. İnsan, kendisine verilmiş imkânlar içerisinde hakikate ve iyiliğe yönelerek kimliğini ve karakterini oluşturur.

6. İnsan Neyinden ve Kim Olacağından Sorumludur?!

İnsan hem mevcut hâlinden hem de olacağı insandan sorumludur.

Mevcut hâli, geçmişteki tercih ve eylemlerinin birikimini taşır. Gelecekteki hâli ise bugünkü tercih ve eylemlerinin içinde biçimlenir.

İnsan kendisine verilen başlangıç koşullarını seçmemiş olabilir. Zenginliği, yoksulluğu, bedensel özelliklerini, ailesini, doğduğu toplumu veya karşılaştığı bütün koşulları belirlememiştir. Fakat bu koşullar karşısında nasıl bir yöneliş geliştireceği, hangi imkânları nasıl kullanacağı ve nasıl bir karakter inşa edeceği bakımından sorumluluk taşır.

Bu sorumluluk, insanın her şeyi kontrol edebilmesi anlamına gelmez. İnsan mukayyed bir fâildir. İmkânları sınırlıdır; fakat bu sınırlı imkânlar içerisinde gerçek tercihlerde bulunabilir ve eylemler gerçekleştirebilir.

İnsanın sorumluluğu da tam burada anlam kazanır.

Kendisine verilmiş olanı yoktan var edemez; fakat verilmiş olanla ne yapacağını seçebilir. Kendi varlığının yaratıcısı değildir; fakat kendi ahlâkî kimliğinin ve karakterinin inşasına katılır.

Bu nedenle insanın hesabı yalnızca neye sahip olduğu üzerinden değil, sahip olduklarıyla ne yaptığı; kendisine verilen imkânları nasıl kullandığı ve nasıl bir insan olduğu üzerinden anlam kazanır.

7. Sonuç : İnsan, Kendisi Olur

Başlangıçtaki iki soruya yeniden dönelim : Neyim/Kimim? Ne/Kim Olacağım?!.

İlk soru, insanın mevcut varlığını ve oluşmuş kimliğini sorgular. İkinci soru, kendisine verilmiş imkânlar içerisinde gerçekleştireceği ahlâkî ve varoluşsal oluşu.

İnsan yalnızca yaşayan, değişen ve zaman içinde ilerleyen bir varlık değildir. O, kendi varoluşunu deneyimleyen, değişiminin farkına varan, aklı ve iradesiyle tercihlerde bulunan ve eylemleriyle kimliğini ve karakterini inşa eden bir varlıktır.

Zaman bu oluşun faili değildir; insanın oluşunu deneyimlediği ve fark ettiği boyuttur. Yaşam ise bu oluşun akışıdır.

Sahip olunanlar bu akışın imkânlarıdır. İyi niyet ve samimiyet, bu imkânların hangi yönde değerlendirileceğini belirleyen temel ahlâkî unsurlardır. Eylemler, tercihleri görünür kılar; süreklilik kazanan eylemler karakteri oluşturur.

Böylece insanın geçici hayatı, kalıcı âkıbetiyle ilişkili bir anlam kazanır.

İnsan kendisini yaratmaz; kendisine verilmiş varlık içerisinde kendisi olur.

İNSAN, KENDİSİNE VERİLEN İMKÂNLARLA, KENDİ İRADESİ VE EYLEMLERİYLE KİMLİĞİNİ VE KARAKTERİNİ İNŞÂ EDER.

Ve belki de bütün bu tartışmanın en yalın ifadesi şudur : İnsan, yalnızca ne olduğuyla değil, ne olmayı seçtiğiyle de kendisidir.