DİNİ PARÇALAMAK

DİNİ PARÇALAYANLAR, BU SEBEPLE FIRKALARA AYRILANLAR :

ŞİYA, HİZB, MEZHEPLEŞME VE ÖLÇÜNÜN SAHİPLİĞİ

1. DİN BİR, İNSANLARIN ANLAMA VE YORUMLAMA BİÇİMLERİ FARKLI

Dinin kaynağı ile insanların o kaynağı anlama biçimleri birbirinden ayrılmalıdır. Çünkü din, insanların üzerinde uzlaşmaya çalıştıkları düşüncelerin toplamı veya farklı yorumların bir araya getirilmesiyle oluşturulmuş bir sistem değildir. Din, ilâhî kaynağı bulunan ve insanın kendisini ona göre konumlandırması gereken bir hakikattir.

İnsan ise bu hakikatin muhatabıdır. İnsan anlar, düşünür, araştırır, yorumlar, bazen isabet eder, bazen yanılır. Aynı ilâhî hitabı farklı bilgi birikimleri, tecrübeler ve zihinsel imkânlarla değerlendiren insanların farklı sonuçlara ulaşmaları mümkündür. Hatta belli ölçüde kaçınılmazdır.

Ancak burada gözden kaçırılmaması gereken temel bir ilke vardır : İnsanların din hakkındaki farklı anlayışları, dinin kendisinde farklılık meydana getirmez.

Yorum farklılığı ile dinin parçalanması aynı şey değildir. Birincisi insanın anlama faaliyetinin doğal bir sonucudur. İkincisi ise bu farklılıkların zamanla taraftarlığa, âidiyet duvarlarına, birbirini dışlayan dînî kimliklere ve nihayetinde otorite mücadelelerine dönüşmesidir.

Kur'an’ın itirazı insanların düşünmesine, araştırmasına ve farklı sonuçlara ulaşmasına değildir. İtiraz, insanların kendi yorumlarını dinin kendisi gibi görmelerine, kendi âidiyetlerini hakikatin ölçüsü hâline getirmelerine ve ilâhî otoritenin yerine beşerî otoriteler koymalarınadır.

Öyleyse meselenin merkezinde yalnızca yorum farklılığı yoktur.

Daha temel bir soru vardır : Ölçüyü kim koyuyor, değeri kim belirliyor, nihâî otorite kime âit?!.

2. DİNİ PARÇALAMAK : ŞİYEA VE HİZB - RÛM 32

Kur'an, dinin parçalanması ve insanların bu parçalar üzerinden fırkalara ayrılması meselesini son derece dikkat çekici bir ifadeyle ortaya koyar.

مِنَ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكَانُوا شِيَعًا كُلُّ حِزْبٍ بِمَا لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ

Dinlerini parçalayan ve şialara/fırkalara ayrılanlardan... Her hizip, kendi yanında bulunanla sevinip övünmektedir. (Rûm 32)

Bu âyetin üzerinde özellikle durulması gereken üç kavramı vardır : Farraqû, şiye’an ve hizb.

Farraqû dînehüm : Dini Parçalamak

Âyetteki ferraqû, dini parçalamayı, onun bütünlüğünü bozacak biçimde ayrıştırmayı ifade eder. Burada dikkat edilmesi gereken husus, dinin zaten parçalı olmadığı, insanların onu parçaladığıdır.

Din bir bütün olarak gelir. İnsanlar ise bu bütünün bazı yönlerini öne çıkarıp bazılarını geri plana itebilir; kendi anlayışlarını merkeze alarak dinin diğer boyutlarını ihmal edebilirler.

Daha da önemlisi, kendi seçtikleri parçayı dinin tamamı gibi sunabilirler. Böylece dinin kendisi ile din hakkında oluşturdukları anlayış birbirine karışır.

İnsan, kendi yorumunu dinin önüne geçirdiğinde artık yalnızca dini anlamaya çalışan bir muhatap olmaktan çıkar; kendi yorumunu dinin ölçüsü hâline getiren bir konuma yerleşir.

Şiye’an : Farklılıktan Taraftarlığa

Şiyea, şîa kelimesinin çoğuludur. Kelimenin anlam alanında bir kimseyi takip etmek, onun yanında yer almak, onun taraftarı ve destekçisi olmak vardır.

Dolayısıyla burada yalnızca farklı düşüncelere sahip insanlardan söz edilmemektedir. Farklılıkların toplumsal taraflaşmalara ve grup kimliklerine dönüşmesi de söz konusudur.

Şunu özellikle belirtelim : Şîa/şiyea kelimesi Kur'an’da her kullanımında olumsuz anlam taşımaz. Kasas 15’te Mûsâ’nın kendi şiasından olan bir kişiden söz edilir. Dolayısıyla kelimenin değerini yalnızca sözlük anlamı değil, kullanıldığı bağlam belirler.

Rûm 32’deki olumsuzluk ise açıktır : İnsanlar dinlerini parçalamış, bu parçalar üzerinden taraftar gruplarına ayrılmışlardır.

Buradan hareketle tarihsel bir mezhep adını doğrudan âyetteki şiya kavramıyla özdeşleştirmek doğru değildir. Âyetin eleştirisi, bir isme veya topluluğun varlığına değil, dinin parçalanmasıyla ortaya çıkan tarafgirliğe yöneliktir.

Hizb : Grup Âidiyeti ve Ortak Ölçü

Hizb, bir araya gelmiş, ortak bir amaç, düşünce veya âidiyet etrafında toplanmış topluluğu ifade eder.

Ancak Rûm 32’de mesele yalnızca bir topluluğun bulunması değildir. Âyetin devamı asıl sorunu ortaya koyar :

كُلُّ حِزْبٍ بِمَا لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ = Her hizip, kendi yanında bulunanla sevinmektedir.

Burada grup âidiyetinin hakikat arayışının önüne geçmesi söz konusudur.

Her grup kendi anlayışını yeterli, doğru ve üstün görür. Kendi yanında bulunanı korur, onunla övünür. Zamanla kendi yorumunu değerlendirecek ortak ölçüden uzaklaşır.

İşte bu noktada çok önemli bir değişim meydana gelir : İnsan, kendi görüşünü Allah’ın ölçüsüne vurmak yerine, Allah’ın dinini kendi görüşüne göre değerlendirmeye başlar.

Ölçü, ölçülene göre belirlenmeye başlanmıştır.

Dinin parçalanmasındaki asıl tehlike de budur.

3. HİZBULLAH VE HİZBUŞŞEYTAN : HİZBİN DEĞERİNİ KİM BELİRLER?!

Hizb kavramını yalnızca Rûm 32 üzerinden değerlendirirsek önemli bir ayrımı kaçırırız.

Kur'an, Mücâdele sûresinde iki farklı tarafı tanımlar :

أُولَٰئِكَ حِزْبُ الشَّيْطَانِ = İşte onlar şeytanın hizbidir. (Mücâdele 19)

أُولَٰئِكَ حِزْبُ اللَّهِ = İşte onlar Allah’ın hizbidir. (Mücâdele 22)

Bu iki kullanım, hizb kelimesinin kendi başına iyi veya kötü bir değer taşımadığını açıkça gösterir.

Bir topluluk, ortak bir yöneliş ve bağlılık etrafında birleşebilir. Ancak o topluluğun değerini belirleyen, kendisine verdiği isim veya kendi hakkındaki iddiası değildir.

Burada temel ayrım şudur : HİZBULLAH OLDUĞUNU İDDİA ETMEK BAŞKA, ALLAH’IN ÖLÇÜSÜNE GÖRE HİZBULLAH OLMAK BAŞKADIR.

Bir topluluk kendisine Allah’ın hizbi diyebilir. Ancak bu isim, ona kendiliğinden ilâhî değer kazandırmaz.

Hizbullah olmanın ölçüsünü Hizbullah olduğunu söyleyenler değil, Allah koyar.

Aynı şekilde bir grubun kendisini hakikatin tek temsilcisi ilan etmesi, onu hakikatin sahibi yapmaz.

Mücâdele 22’de Allah’ın hizbi olarak tanımlananların nitelikleri de âyetin bağlamında ortaya konur : Allah’a ve âhiret gününe iman, Allah’a ve Resulüne karşı gelenlerle Allah’ın belirlediği bağlılık ölçüsünü ihlal edecek biçimde dostluk kurmamak ve Allah’ın kalplerine iman yazdığı kimseler olmak.

Demek ki burada yalnızca bir isimlendirme değil, ilâhî ölçüye göre tanımlanan bir yöneliş ve ahlâkî konum söz konusudur.

Bunun karşısında Mücâdele 19’da şeytanın hizbi, Allah’ı zikretmeyi unutturan ve şeytanın yönelişine teslim olan bir topluluk olarak anlatılır.

Öyleyse Hizbullah ile hizbuşşeytan arasındaki ayrım, grupların kendilerine verdikleri isimlerde değil, bağlı oldukları otoritede ve bu otoritenin belirlediği değerlerde aranmalıdır.

Burada çok önemli bir uyarı daha vardır : Kur'an’daki Hizbullah tanımı, kendisine Hizbullah adını veren herhangi bir tarihsel, siyasî veya kurumsal yapıya otomatik olarak aktarılamaz.

İlâhî bir nitelemenin insanlar tarafından sahiplenilmesi, o nitelemenin gereğini yerine getirdiklerinin kanıtı değildir. Hatta bir topluluğun kendi adını ilâhî bir kavramdan alması, onu eleştiri ve sorgulamanın dışına çıkarmaz. Çünkü ölçüyü koyan Allah’tır; ölçüye tâbi olması gereken ise insandır.

4. DİNİN BİRLİĞİ : ŞÛRÂ 13

Şûrâ suresinin 13. âyeti, dinin birliği meselesinin temelini oluşturur.

شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ مَا وَصَّىٰ بِهِ نُوحًا وَالَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ وَمَا وَصَّيْنَا بِهِ إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَىٰ وَعِيسَىٰ أَنْ أَقِيمُوا الدِّينَ وَلَا تَتَفَرَّقُوا فِيهِ

Allah, Nûh’a tavsiye ettiğini, Sana vahyettiğimizi, İbrâhim’e, Mûsâ’ya ve İsâ’ya tavsiye ettiğimizi sizin için de din olarak belirledi : Dini ayakta tutun ve onda ayrılığa düşmeyin. (Şûrâ 13)

Bu âyette iki emir yan yana bulunmaktadır : Dini ikâme edin. Dinde ayrılığa düşmeyin.

Bunlar birbirinden bağımsız iki emir değildir.

Dini ikâme etmek, onu yalnızca bir inanç bildirimi veya teorik kabul olarak görmek değildir. Onu hayata taşımak, yaşamak, ayakta tutmak ve gereğini yerine getirmektir.

Din, insanın hayatında karşılığı bulunması gereken ilâhî bir düzendir.

İşte bu düzenin parçalanması, onun hayatta bütünlüklü biçimde uygulanmasının da önündeki engellerden biridir.

Âyetin dikkat çekici taraflarından biri, Nûh, İbrâhim, Mûsâ, İsâ ve Muhammed’e gelen dînî çağrının ortaklığına vurgu yapmasıdır.

Peygamberlerin tarihsel şartları ve muhatapları farklı olabilir. Ancak ilâhî çağrının temelindeki din birliği ortaktır.

Bu nedenle dinin birliği, bütün insanların her konuda aynı düşünmesi veya her ayrıntıda aynı yoruma ulaşması demek değildir.

Buradaki birlik, ilâhî kaynağın, otoritenin ve temel yönelişin birliğidir.

Dinde birlik, yorumda tekbiçimlilik değildir. Fakat yorum farklılığı da dinin parçalanmasının gerekçesi değildir.

5. TEFRİKANIN ARKASINDAKİ SEBEP : BAĞY - ŞÛRÂ 14

Şûrâ sûresinin 14. âyeti, 13. âyetteki ayrılık yasağının ardından çok önemli bir açıklama getirir.

وَمَا تَفَرَّقُوا إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْيًا بَيْنَهُمْ

Onlar, kendilerine bilgi geldikten sonra, sırf aralarındaki bağy yüzünden ayrılığa düştüler. (Şûrâ 14)

Burada üç unsur önemlidir :

• Bilginin gelmiş olması.

• Ayrılığın bundan sonra gerçekleşmesi.

• Ayrılığın sebebi olarak bağyin gösterilmesi.

Bağy; haddi aşmak, haksızlık etmek, başkasının hakkına tecavüz etmek, üstünlük taslamak ve kendi menfaatini başkasının önüne geçirmek gibi anlam alanlarına sahiptir.

Bu âyetin ortaya koyduğu gerçek oldukça çarpıcıdır : Bilginin varlığı, insanların mutlaka hakikatte birleşeceğini garanti etmez. Hatta bilgi, doğru bir ahlâkî zemine oturmadığında ayrışmanın aracı hâline de gelebilir.

İnsan bildiği hâlde haksızlık edebilir. Bildiği hâlde başkasının hakkını çiğneyebilir. Bildiği hâlde kendi üstünlüğünü kabul ettirmeye çalışabilir. Dolayısıyla dînî ayrışmanın arkasında her zaman bilgi eksikliği bulunmaz. Bazen bilgi vardır ama o bilgiyi taşıyacak ahlâk yoktur. Bazen sorun cehalet değil, çıkar ve iktidar arzusudur. Bazen insanlar hakikati bulamadıkları için değil, kendi konumlarını ve kurdukları otoriteyi kaybetmek istemedikleri için ayrışırlar.

Şimdi bu durumu ölçü meselesiyle birleştirelim.

Bir insan kendi yorumunu mutlaklaştırdığında, kendi grubunun değerini kendi kabullerinden hareketle belirlediğinde ve bu kabulleri başkalarına da dayattığında artık yalnızca yorum yapmıyordur. Değer koyma ve otorite kurma iddiasında bulunmaktadır.

Oysa insanın din hakkındaki yorumu, dinin kendisine ölçü olamaz.

İnsan ölçüyü koyan değil, ölçüye tâbi olandır.

6. BEYYİNE GELDİKTEN SONRA AYRILMAK : 98/4

Beyyine suresinin 4. âyeti de bu tartışmanın önemli bir boyutunu tamamlar.

وَمَا تَفَرَّقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَةُ

Kendilerine Kitâb verilenler, ancak kendilerine apaçık delil geldikten sonra ayrılığa düştüler. (Beyyine 4)

Bu âyet, Şûrâ 14 ile birlikte okunduğunda daha da anlamlı hâle gelir.

Şûrâ 14’te bilgi geldikten sonra ayrışma, bağy ile ilişkilendirilmişti. Beyyine 4’te ise Kitâb verilenlerin açık delil geldikten sonra ayrıştıkları bildirilmektedir.

Beyyine, açıklık, kanıt ve hakikati ortaya koyan açık delil anlam alanına sahiptir.

Burada önemli olan, insanların hakikate ulaşabilecekleri delilin bulunmasına rağmen ayrışmalarıdır.

Demek ki delilin varlığı, insanın ona teslim olacağını kendiliğinden garanti etmez.

İnsan delili görebilir ama kabul etmeyebilir. Kabul etse bile gereğini yerine getirmeyebilir. Hatta delili kendi çıkarına göre yorumlayabilir.

Bu âyetlerden çıkarılabilecek önemli bir sonuç şudur : Dînî ayrışmanın sorumluluğunu yalnızca bilgiye ulaşamamakla açıklayamayız. Bilgiye ve delile rağmen ortaya çıkan ayrışmada insanın ahlâkî tutumunu da sorgulamak zorundayız.

Ancak 98/4’ün doğrudan muhatabının kendilerine Kitâb verilenler olduğunu da unutmamalıyız. Âyeti bağlamından koparıp bütün yorum farklılıklarının aynı sebepten doğduğunu söylemek doğru olmaz.

Burada Kur'an’ın ortaya koyduğu ilke, açık delilin karşısında kişisel ve grupsal çıkarların hakikatin önüne geçirilmemesidir.

7. MEZHEPLEŞME : YORUMUN DİNLEŞTİRİLMESİ

Bu noktada mezhep meselesini dikkatle ele almak gerekir.

Mezhep, gidilen yol, benimsenen görüş ve yöntem anlamlarına gelir. İnsanların Kur'an’ı ve dînî hükümleri anlama çabaları sırasında farklı yöntemler geliştirmeleri, farklı sonuçlara ulaşmaları mümkündür.

Bu farklılıkların tamamını ortadan kaldırmak ne gerçekçidir ne de insanın anlama faaliyetinin doğasıyla bağdaşır. Ancak iki ayrı durum birbirinden kesinlikle ayrılmalıdır.

Birincisi, dînî metinleri anlama ve yorumlama sürecinde farklı ilmî yöntemlerin, görüşlerin ve sonuçların bulunmasıdır.

İkincisi, bu yöntem ve görüşlerin zamanla dînî kimliğe dönüştürülmesi; mensûbiyetin hakikatin önüne geçirilmesi; bir mezhebin veya ekolün kendi yorumunu dinin kendisi gibi sunmasıdır.

İlkinde insan, dinin muhatabı olarak düşünür ve yorumlar.

İkincisinde ise yorum, insanın üzerinde otorite kurduğu bir aidiyet sistemine dönüşebilir.

İşte tehlike buradadır.

Bir mezhep görüşü, Kur'an’ı anlamak için geliştirilmiş beşerî bir çaba olmaktan çıkarılıp dinin değişmez ve sorgulanamaz bir parçası hâline getirildiğinde yorum ile din arasındaki sınır ortadan kalkmaya başlar.

Üstelik bu durum yalnızca bir mezhebin kendi görüşünü savunmasıyla da sınırlı kalmaz. Diğer yorumları dışlaması, kendi mensuplarını üstün görmesi ve dinin meşru temsilini kendisine tahsis etmesiyle fırkalaşmaya dönüşür.

Burada Rûm 32’deki hizb anlayışı yeniden karşımıza çıkar: Her grup kendi yanında bulunanla sevinmekte, kendi görüşünü yeterli ve üstün görmektedir. Fakat daha derin sorun, bu grubun kendi görüşünü hangi ölçüyle değerlendirdiğidir.

Eğer ölçü Kur'an ve onun ortaya koyduğu ilâhî ilkeler değil de grubun tarihsel kabulleri, otoriteleri ve kurumsal çıkarlarıysa, artık yorum dinin önüne geçmiştir.

Bir mezhebin tarihsel olarak ortaya çıkmış olması, onun ilâhî otorite taşıdığı anlamına gelmez. Bir yorumun yaygınlaşması, kurumsallaşması veya nesiller boyunca aktarılması da onu vahyin yerine geçiremez.

Mezhep, dini anlama çabasının ürünü olabilir; fakat dinin sahibi veya ölçünün koyucusu olamaz.

Bir insanın herhangi bir mezhebin ilmî birikiminden yararlanması başka, o mezhebin bütün kabullerini sorgulanamaz dinî hükümler olarak görmesi başkadır.

Bu nedenle mezhepleşmeye karşı çıkmak, ilmî birikimi ve yorum farklılıklarını reddetmek değildir. Karşı çıkılması gereken, beşerî yorumun ilâhî otoriteye dönüştürülmesidir.

8. LÂ İLÂHE İLLALLAH : ÖLÇÜNÜN VE OTORİTENİN SAHİBİ

Bütün bu tartışmanın en temel ilkesi, tevhîd ilkesidir.

Lâ ilâhe illAllah, Allah’tan başka ilâh bulunmadığını bildiren bir iman ikrarıdır. Ancak bu ikrarın insan hayatındaki sonuçları yalnızca Allah’ın varlığını kabul etmekle sınırlı değildir. Allah’ın ilâhî otoritesini, hüküm ve değer koyma yetkisinin mutlak sahibini kabul etmek de bu tevhîd anlayışının ayrılmaz boyutudur.

İnsanlar elbette kendi hayatlarında kararlar alır, yöntemler geliştirir, ilmî sonuçlara ulaşır, hukukî ve toplumsal düzenlemeler yaparlar. Bunların tamamını ilâhî otoriteye rakip görmek doğru değildir. Fakat insanın ürettiği hiçbir değer sistemi, hiçbir tarihsel yorum ve hiçbir kurumsal otorite kendisini Allah’ın koyduğu ölçünün üzerine yerleştiremez.

Burada ince ama hayati bir ayrım vardır : İnsan değerler hakkında düşünür, değerleri tanımlar ve uygular. Fakat kendi yorumunu mutlaklaştırarak Allah’ın değer ölçüsünün sahibi konumuna geçemez.

Bir mezhep kendi görüşünü, bir cemaat kendi liderini, bir hizip kendi kurumsal kimliğini sorgulanamaz hâle getirdiğinde sorun yalnızca yanlış bir yorumda bulunmak değildir. Sorun, beşerî otoritenin ilâhî otoriteye rakip hâle getirilmesidir.

İşte bu nedenle Lâ ilâhe illAllah, insanın kendi ürettiği otoriteleri de sorgulamasını gerektirir.

Allah’ın ölçüsüne tâbi olmak başka, kendi ölçüsünü Allah’a nispet etmek başkadır.

Hizbullah ile kendi hizbini Allah’ın hizbi ilan edenler arasındaki fark da burada ortaya çıkar.

Allah’ın hizbinde olmak, Allah’ın belirlediği ölçüye tâbi olmaktır. Kendi grubunun ölçüsünü Allah’ın ölçüsü gibi sunmak ise bu bağlılığın tam tersine dönüşebilir.

9. DİNİN BİRLİĞİNİ KORUMAK, YORUM FARKLILIKLARINI YOK SAYMAK DEĞİLDİR

Burada bir yanlış anlamanın önüne geçmek gerekiyor.

Dinde tefrikaya düşmemek, herkesin aynı düşünmesi, aynı yorumları yapması ve her konuda aynı hükme ulaşması demek değildir.

İnsanların bilgi ve idrak düzeyleri farklıdır. Tarihsel şartlar, toplumsal ihtiyaçlar ve karşılaşılan meseleler farklıdır. Aynı metin üzerinde çalışan insanların farklı sonuçlara ulaşmaları mümkündür.

Dolayısıyla yorum farklılığını ortadan kaldırmaya çalışmak, dinin bütünlüğünü korumakla aynı şey değildir. Hatta yorum farklılıklarını zorla ortadan kaldırmak, yeni bir beşerî otoritenin ve başka bir dînî tahakkümün ortaya çıkmasına neden olabilir.

Kur'an’ın talebi, insanların düşünmemesi veya yorum yapmaması değildir.

Talep edilen şey, yorumun kendi sınırını bilmesidir.

Bir insanın ulaştığı sonuç, onun için güçlü bir kanaat olabilir. Ancak bu kanaatin ilâhî otoriteyle özdeşleştirilmesi mümkün değildir.

Bir yorumu yanlış bulmak başka, o yorumu benimseyen insanları dinin dışına itmek başkadır.

Bir görüşü eleştirmek başka, kendi görüşünü dinin tamamı olarak ilan etmek başkadır.

Bir yöntemi benimsemek başka, o yöntemi bütün insanlar için değişmez bir dinî kimlik hâline getirmek başkadır.

Bu ayrımlar korunmadığında ilmî ihtilaf, toplumsal tefrikaya; toplumsal tefrika ise dînî parçalanmaya dönüşebilir.

O hâlde korunması gereken şey, insanların aynı düşünmesi değil, farklı düşünürken de aynı ilâhî hitabın muhatabı olduklarını unutmamalarıdır.

Yorumların değerlendirilmesinde ortak ölçü, insanların kendi oluşturdukları âidiyetler değil, ilâhî hitabın kendisidir.

10. SONUÇ : DİNİ PARÇALAMAYIN, KENDİ ÖLÇÜNÜZÜ DİNLEŞTİRMEYİN!

Rûm 32, Şûrâ 13-14, Beyyine 4 ve Mücâdele 19-22 birlikte değerlendirildiğinde Kur'an’ın dînî parçalanma konusundaki yaklaşımı belirginleşmektedir.

Dinin parçalanması, insanların yalnızca farklı düşünceler geliştirmesi değildir. Farklı düşüncelerin taraftarlığa, taraftarlığın grup kimliğine, grup kimliğinin de kendi yorumunu dinin kendisi gibi sunan bir otoriteye dönüşmesidir.

Şiya ve hizb kavramları, bu sürecin taraftarlık ve grup âidiyeti boyutunu görünür kılar.

Şûrâ 14, ayrışmanın arkasında yalnızca bilgi farklılığının bulunmadığını; bilgi geldikten sonra bile insanların bağy, üstünlük ve çıkar mücadelesi nedeniyle ayrışabildiklerini gösterir.

Beyyine 4, açık delilin varlığının insanı kendiliğinden hakikate teslim olmaya zorlamadığını hatırlatır.

Mücâdele 19 ve 22 ise hizbin değerinin kendi isminden değil, hangi otoriteye bağlı olduğundan ve hangi ölçüye göre konumlandığından kaynaklandığını ortaya koyar.

Buradan çıkarılması gereken temel sonuç şudur : İnsanlar dini anlamak için farklı yöntemler geliştirebilir, farklı yorumlara ulaşabilir ve bu yorumları savunabilirler. Ancak kendi yorumlarını dinin kendisi olarak sunamaz, bu yorumlardan hareketle birbirini dışlayan dînî âidiyetler oluşturamazlar.

Mezheplerin ve ekollerin tarihsel varlığı, onların yorumlarını ilâhî otoriteye dönüştürmez.

Bir topluluğun kendisini Allah’ın hizbi olarak tanımlaması da ona kendiliğinden ilâhî değer kazandırmaz. Çünkü ölçünün sahibi Allah’tır. İnsan, topluluk ve mezhep ise o ölçüye tâbi olmakla yükümlüdür.

Dinin birliği, yorumların tekbiçimliliğinde değil, bütün yorumların üzerinde bulunan ortak ilâhî otoritenin kabulündedir.

İnsan kendi yorumunu savunurken de onun bir insan yorumu olduğunu unutmamalıdır. Çünkü dinin sahibi Allah’tır; hiçbir insan, hiçbir mezhep ve hiçbir hizip O’nun dininin sahibi veya tek yetkili temsilcisi değildir.

DİNİ KORUMAK, KENDİ YORUMUNU KORUMAK DEĞİLDİR.

HİZBULLAH OLMAK, HİZBULLAH OLDUĞUNU İDDİA ETMEK DEĞİLDİR.

ÖLÇÜYÜ KOYAN ALLAH’TIR; İNSANIN GÖREVİ, KENDİSİNİ O ÖLÇÜYE GÖRE DEĞERLENDİRMEKTİR.

Ve bütün bu tartışmanın tevhîd bakımından en önemli sonucu şudur : ALLAH’IN OTORİTESİNİ KABUL ETMEK, KENDİ OTORİTEMİZİ ALLAH’IN OTORİTESİNİN YERİNE KOYMAMAKTIR.

Not : Tarikatlarda da partilerde de benzer durum var. Yanlış anlaşılmasın!. Kimse mezhepsiz ve tarikatsız olmasın, bi partiyi tutmasın denilmiyor; mezhep, tarikat ve parti TAASSUBUNA dikkat çekiliyor.