VARLIK, ÖTEKİ VE SINIR

Varlık, Öteki ve Sınır : İfrat ile Tefrit Arasında Altın Oran

İnsanlık tarihi, insanın kendi var olma arzusu (= conatus) ile dışındaki dünya arasında kurmaya çalıştığı o hassas dengenin tarihidir. Ne var ki felsefî, kelâmî ve mistik arayışlar, ne zaman büyük bir toplumsal dehşetle yüzleşse, zihinler sarkaç gibi iki aşırı uca (= ifrat ve tefrite) savrulmuş; yaşanabilir, aklı başında bir dengeyi kurmak hep en zorlu entelektüel ödev olarak kalmıştır.

1. İki Aşırı Uç : Varlık Hapishanesi ve Kendini Yok Etme Fantezisi

Tefrit Kutbu : Bencil Ontoloji ve Güç İstençleri

Sarkacın bir ucunda, varlığı sadece kendi içine, kendi sınırlarına ve kendi hayatta kalma refleksine kilitleyen bencil ontoloji (= tefrit) yer alır.

Felsefi İzdüşümü : Martin Heidegger’de insan, kendi ölümlülüğüyle yüzleşerek sahicileşen ama ‘öteki’ni sadece kendi varoluşsal bütünlüğü için bir dekor olarak gören bencil bir öznedir.

Kelâmî ve Siyasî İzdüşümü : İslâm düşünce tarihindeki mürcie ekolünün eylemsizliği, ameli askıya alışı ve mevcut güç odaklarına (= Emevi statükosuna) göz yumuşu da bu kutba yakındır.

Bu uçta bencil güç serbest bırakılır; ahlâkî hesaplaşma ve etik sorumluluk ertelenir. Sonuç, ötekini yutan, güce tapan vahşî bir dünyadır.

İfrat Kutbu : Travmatik Radikalizm ve İçeriksiz Aşkınlık

Sarkacın diğer ucunda ise, tefritin yarattığı vahşetten (Auschwitz’ten veya Kerbela’dan) kaçarken insanı tamamen felç eden intiharvârî aşırılık (= ifrat) durur.

Felsefi İzdüşümü : Emmanuel Levinas, bencil varlığı (conatusu) şeytanlaştırarak insanı, içi doldurulmamış muğlak bir “başkası” kavramına kayıtsız şartsız köle eder. İnsanı bitmek bilmeyen sonsuz bir suçluluk, borçluluk ve rehînelik psikolojisine mahkum eder.

Kelâmî ve Mistik İzdüşümü : Pratik dünyayı ve insan gerçeğini yok sayarak mutlak bir saflık talep eden, uzlaşmasız haricîlik ile bencil nefsi yok etme (= fenâ) uğruna rasyonel dünyayı, hukuku ve toplumsal gerçekliği bütünüyle silen tasavvuf (= vahdet-i vücud) bu radikal ifrat kutbunun ikizleridir.

Bu uçta çıta ütopik bir yere konur; insan bencilce ezilmekten kurtarılmak istenirken, bu kez de içi boş bir muğlaklık uğruna kendi varlığından vazgeçmeye zorlanır. Yaşayan insan, bir vicdan hapishanesine kilitlenir.

Yapıbozumcu/Akılcı Dolambaç : Labirentte Kaybolmak

Bu iki uç arasındaki krizi çözmek için sahneye çıkan akılcı müdahaleler ise (Mu’tezile veya modern Yapıbozumcular), Levinas’ın ütopik açmazlarını veya dogmanın sertliğini dil ve mantık analizleriyle ehlîleştirmeye çalışırken, teorinin dolambaçlı dehlizlerinde yeni entelektüel labirentler ve çıkmaz sokaklar inşâ etmişlerdir.

2. Büyük Arayış : Altın Oran (= İtidal veya Orta Yol)

Aristoteles’in mesotes (= altın orta) kavramından İmam Maturidi’nin akıl ve hikmet zeminine kadar uzanan gerçek Altın Oran, insanı ne kendi varlığına tapan bir canavara dönüştürür ne de başkası uğruna kendini yok eden bir köleye.

Kutupların ve Dengenin Dağılımı :

İfrat Kutbu (Kendini Yok Etme) : Levinas ve Tasavvuf

İdeal : Başkası uğruna bencil varlığından vazgeçme, silinme ve mutlak rehînelik.

Altın Oran (İtidal) : Kendin olarak başkasına yer açmak.

İdeal : Kendi varoluşsal haklarını korurken, ötekinin varlık ve onur hakkını da kutsal sayarak adâleti inşâ etmek.

Tefrit Kutbu (Ötekini Yutma) : Heidegger ve Mürcie

İdeal : Sadece kendi hayatta kalma refleksine (conatus) odaklanma, ahlâkî sorumluluğu erteleme ve statükoya teslimiyet.

Altın oran, felsefî ve pratik olarak üç temel sütun üzerine yükselir.

1) Conatus’u (Varlığı Sürdürme Gücünü) Terbiye Etmek

İnsanın hayatta kalma, kendini koruma ve dünyada kök salma arzusu bir suç, günah ya da ahlâkî kusur değildir; varoluşun en çıplak ve meşrû zeminidir. Altın oran, bu gücü (= nefsi) tamamen yok etmeyi (= fenâ) veya onu başkasının emrine âmâde kılmayı (= rehînelik) reddeder. Erdem, bu hayatta kalma güdüsünü akıl ve adâlet süzgecinden geçirerek terbiye etmek, ona insanî bir yön vermektir.

2) Asimetri Değil, Karşılıklılık ve Adâlet 

Ahlâk ve ortak yaşam, bir öznenin diğerinin önünde silinip gittiği ütopik bir asimetriyle kurulamaz. Gerçek altın oran; “ötekinin varlık ve onur hakkını en az kendiminki kadar kutsal saymak, ancak kendi varlık hakkımı da onun bencil istilâsına karşı korumaktır.” İlişki, bir rehînelik değil; hak, adâlet ve hukuk zemininde iki onurlu öznenin karşılıklı rızası ve dengesidir.

3) Dünyayı Silmeden Aşkınlığı Yaşamak

Altın oran; insanı dünyadan, siyasetten ve hukuktan koparan dikey bir mistisizme sığınmak yerine, aşkın ve etik değerleri somut dünyanın, hukukun ve günlük yaşamın içine zerk edebilmektir. Tıpkı Gazâlî’nin mistik derinliği şeriatın (hukukî sınırların) içine yerleştirerek kurmaya çalıştığı denge gibi; felsefî düzeyde de idealleri ütopik birer kör nokta olmaktan çıkarıp, rasyonel dünyayı sürekli iyileştiren pratik birer pusulaya dönüştürmektir.

Özetle Altın Oranın Üç Formülü : 

1. Kendin olarak kalarak, başkasına yer açmak.

2. Ne başkasını silip atmak ne de başkası uğruna silinip gitmek.

3. Kendi sınırlarının, haklarının ve varlığının bilincinde olmak; ancak bu gücü bencil bir canavarlığa değil, ortak bir adâleti ve merhameti inşâ edecek bir sorumluluğa tahvil etmektir.