GAYR-U MEMNÛN

GAYR-U MEMNÛN

B1’de Yarış, B2 ve B3’te Va’din Gerçekleşmesi : İki Farklı Âkıbet

1. Yarışın Alanı : B1

İnsan, içinde bulunduğu hayatı çoğu zaman bütün varoluşun kendisiymiş gibi algılar. Oysa bu hayat, varlığın tamamı değil; yaratılmış varoluş alanının belirli bir safhasıdır. Bu çerçevede B1, insanın tercihleriyle, iradesiyle, kesbiyle ve sorumluluğuyla karşı karşıya bulunduğu dünya hayatını ifade eder.

Yarış B1’dedir. Çünkü burada henüz tercih imkânı, irade, yöneliş, emek, iyilik ve kötülük arasında seçim vardır. İnsan kendisine verilmiş imkânlar içinde neyi seçeceğini, hangi yönde emek vereceğini ve nasıl bir hâl inşâ edeceğini belirler. Kur'an'ın iman,sâlih amel, sabır, ihsan ve takvâ çağrıları bu hayatın içindeki tercihlere yöneliktir.

Bu nedenle B1 yalnızca yaşanıp geçilecek bir zaman dilimi değildir. B1, insanın kendi kesbiyle karşılaşacağı âkıbetin yönünü belirlediği imkân ve sorumluluk alanıdır. Yarışın anlamı da buradadır: Yarış, B2 ile B3 arasında değildir; insanın B1’deki tercihleri ve yönelişleri arasındadır.

2. Ölüm : Yok Oluş Değil, Geçiş

Ölümü yalnızca varlığın trajik sonu veya mutlak hiçliğe düşüş olarak görmek, yaratılmış varoluşun bütününü B1’e indirgemek olur. Oysa ölüm, B1’deki hayat biçiminin sona ermesi ve başka bir varoluş safhasına geçiştir. Bu anlamda ölüm bir köprüdür : B1’den sonraki âkıbete geçiş.

Burada ölümsüzlük meselesinin de dikkatle ayrıştırılması gerekir. B1’deki hiçbir varlık kendi özünden, kendiliğinden ve bağımsız olarak ölümsüz değildir. Ölümsüzlük, yaratılmış varlığın kendisine ait mutlak bir nitelik değil; onu var eden ve yaşatan Allah’ın vermesiyle mümkün olan bir devamlılıktır. Herkesi ölümsüz kılan, Ölümsüz Olan’dır. Verilmiş ölümsüzlük, verilen varlığı Allah’a dönüştürmez; B, A olmaz.

Dolayısıyla ölüm, Allah’ın mutlak varlığına geçiş veya O’nunla özdeşleşme değildir. B’nin kendi varlık alanı içinde bir hâlden başka bir hâle geçmesidir. A ile B arasındaki ontolojik ayrım ölümle ortadan kalkmaz.

3. B2 : Va’din Gerçekleştiği Âkıbet

B2, B1’de iman ve sâlih amelle yönelenler için bildirilen vaadin gerçekleştiği yaratılmış varoluş alanıdır. Burada artık B1’deki anlamıyla bir yarış, imtihan ve tercih süreci yoktur. B1’de verilen emek ve yapılan kesb, vaadin gerçekleştiği bu safhada karşılık bulur.

Kur'an’ın cennet tasvirleri, B1 insanının kavrayışına seslenen güçlü anlatımlardır. İnsan sûresinin 5-6. âyetlerinde kâfur karışımlı içecekten ve Allah’ın kullarının içeceği bir kaynaktan; 12. âyetinde ipekten; 15-18. âyetlerinde gümüş kaplardan, billur kadehlerden, zencefil karışımlı içecekten ve Selsebil’den söz edilir. 20-22. âyetlerde ise nimet, büyük bir mülk, temizlenmiş bir içecek ve ilâhî karşılık anlatımı genişler.

Bu tasvirleri yalnızca maddî nesnelerin B1’deki benzerlerine indirgemek de, hepsini mecaz sayarak gerçekliklerini ortadan kaldırmak da acelecilik olur. Belki bunlar, B1 dilinin ve duyularının B2’ye dair kavrayabileceği işaretlerdir. Bildirilen nimet gerçektir; fakat onun hakikatinin B1’deki tecrübelerimizle bütünüyle kuşatılabileceğini söyleyemeyiz. B2, B1’in biraz daha konforlu bir kopyası değildir; farklı şartlara sahip başka bir yaratılmış varoluş safhasıdır.

Kur'an, cennet hayatını yalnızca nimetlerin çokluğuyla değil, eksikliklerin ortadan kalkmasıyla da anlatır. Orada yorgunluk ve bitkinlik yoktur; boş ve incitici sözler yoktur. Fâtır 35’te yorgunluğun giderilmesi, Hicr 48’de yorgunluğun ve oradan çıkarılmanın bulunmaması, Vâkıa 25-26’da boş ve günaha sokan sözün işitilmemesi, bunun yerine selâmın bulunması bildirilir.

Böylece B2’de yalnızca nimetlerin varlığı değil, B1’de hayatı sınırlayan yorgunluk, eksilme, incinme ve kesinti türlerinin de bulunmayışı öne çıkar.

4. Gayr-u Memnûn : Kesintiye Uğramayan Ecr

“Ecrun gayr-u memnûn” ifadesi Fussılet 8, Kalem 3, İnşikak 25 ve Tîn 6’da yer alır. Buradaki “memnûn”, Türkçedeki “memnun” kelimesiyle karıştırılmamalıdır. İfade, m-n-n kökünün bu bağlamdaki anlam alanı içinde, kesilmeyen, sona erdirilmeyen veya eksiltilmeyen karşılığı anlatır. “Gayr-u memnûn”, kesintiye uğramayan ve eksiltilmeyen bir ecre işaret eder.

Ecr, yalnızca maddî veya parasal bir karşılık değildir. İnsanın yaptığı işin karşılığı, emeğinin ve yönelişinin sonucu olarak maddî ve manevî boyutlar taşıyabilir. Sevinç, huzur, haz ve mutluluk da bu karşılığın yaşanan boyutları arasında düşünülebilir. Ancak bunlar “ecr” kelimesinin tek başına sözlük anlamı değildir; ecrin gerçekleşmesinin insan tarafından tecrübe edilen yönleridir.

Bu bakımdan “gayr-u memnûn” ifadesi doğrudan doğruya ecrin kesintiye uğramamasını bildirir. Bu kesintisizlikten, o ecrin içinde yaşanan sevinç ve nimetin de tükenmeyeceği yönünde bir anlam ufku doğar. Fakat bu ikinci ifade, kelimenin çıplak sözlük karşılığı değil, âyetin bağlamından hareketle yapılan bir yorumdur.

5. Ecr ve Fazl : Hak Edilenin Ötesi

Nisâ sûresi 173. âyet, iman edip sâlih ameller işleyenlerin ecirlerinin eksiksiz verileceğini ve Allah’ın onlara kendi fazlından daha fazlasını artıracağını bildirir : “Ecrlerini eksiksiz öder ve fazlından onlara daha fazlasını verir.”

Bu âyette iki husus birbirinden ayrılır : Ecrin eksiksiz verilmesi ve Allah’ın fazlından artırması. Ecr, insanın B1’deki iman ve sâlih ameliyle ilişkili karşılığıdır. Fazl ise insanın kendi hesabıyla sınırlayamayacağı ilâhî lütuftur. İnsan kesbiyle bir yöneliş ortaya koyar; fakat bu kesbin karşılığını belirleyen ve karşılığın ötesinde artıran Allah’tır.

Kâf 35’teki “onlar için orada diledikleri vardır; katımızda daha fazlası da vardır” ifadesi bu ufku daha da genişletir. İnsanın dileyebildiği, tasavvur edebildiği ve bekleyebildiği nimetlerin ötesinde, Allah katında bir “mezîd”, daha fazlası bulunduğu bildirilir.

Burada insanın kesbi ile Allah’ın fazlı birbirine karıştırılmamalıdır. Kesb, insanın mukayyed imkân alanındaki yönelişi ve eylemidir. Fazl ise Allah’ın bu karşılığı aşan lütfudur. İnsan kendi emeğini ortaya koyar; fakat Allah’ın vereceği karşılığın bütün genişliğini ve mahiyetini önceden kuşatamaz.

Şöyle ifade edebiliriz : Bizim kesbimiz mukayyettir; O’nun ecri kesintisiz, fazlı ise bizim hesabımızın ötesindedir.

6. B3 : Diğer Vaadin Gerçekleştiği Âkıbet

B3 de B2 gibi B1’den sonraki yaratılmış varoluş alanıdır; fakat B2 ile aynı âkıbet değildir. Burada temel ayrım, iki alanı birbirine karşı yarıştırmak değil, B1’de insana bildirilen iki farklı vaadin iki farklı âkıbet olarak gerçekleştiğini görmektir.

B2, müjde edilen karşılığın; B3 ise uyarılan ve sakındırılan sonucun gerçekleştiği âkıbettir. İkisi de ilâhî bildirimin konusudur; fakat aynı vaadin iki eş anlamlı ifadesi değildir. Vaadin içeriği ve gerçekleşme biçimi farklıdır. Bu yüzden “iki farklı âkıbet” demek gerekir.

Yarış B1’de yaşanır. B2’ye veya B3’e geçildiğinde artık B1’deki yarışın sürmesinden söz edilemez. Bu iki âkıbeti birbirleriyle yarıştırmak, onları B1’deki tercih alanının iki rakibiymiş gibi ele almak olur. Oysa yarışın tarafları B2 ve B3 değildir; insanın B1’deki tercihleri, yönelişleri ve eylemleridir.

B3’ün mahiyetine dair Kur'an’ın bildirdiklerinin ötesine geçerek gayb hakkında ayrıntılı hükümler üretmek doğru olmaz. Burada korunması gereken esas, B3’ün B2 ile özdeş olmadığı ve her ikisinin de B1’deki hayatın ardından bildirilen farklı sonuçlar olduğudur.

7. B1’deki Hâl ile B2’deki Karşılık Arasındaki Bağ

Zâriyât sûresi 16, cennet ehlinin Rablerinin kendilerine verdiğini alıp kabul ettiklerini bildirir ve bunu onların daha önce muhsin olmalarına bağlar: “Onlar, Rablerinin kendilerine verdiğini alırlar; çünkü onlar bundan önce muhsin kimselerdi.”

Bu âyetin devamındaki 17’19. âyetler, muhsinlerin B1’deki hâllerinden örnekler verir : Geceleri az uyumaları, seher vakitlerinde bağışlanma dilemeleri ve mallarında isteyen ile mahrum bırakılmış kimse için bir hak bulunması.

Burada zamanın üç yönü aynı anlatım içinde birbirine bağlanır. “Daha önce” ifadesi B1’de yaşanmış hâli ve eylemi; Rablerinin verdiğini almaları, vaadin gerçekleştiği ânı; âyetin bize aktarılması ise henüz B1’de bulunan muhatabın önündeki geleceği gösterir. Dün yapılan, bugün yaşanan ve o gün karşılaşılan birbirinden kopuk değildir.

B1’deki ihsan, B2’deki karşılığın anlamını kavramamıza yardım eder. Fakat bu bağ, insanın kendi kesbini Allah'ın fazlına denk kıldığı anlamına gelmez. B1’deki hâl ve eylem insanın sorumluluğudur; karşılığın verilmesi ve fazlın artırılması Allah’ın vaadi ve lütfudur.

8. Vaadin Zamanı ve Kur'an’ın Bizi Taşıdığı Gelecek

Zümer sûresinin 73-74. âyetleri, cennet ehlinin cennete sevk edilişini ve oraya girdiklerinde söylediklerini anlatır. 74. âyette onların, “bize verdiği vaadi yerine getiren ve bizi bu yurda vâris kılan Allah’a hamdolsun” dedikleri bildirilir. Ardından cennette diledikleri yerde yerleşecekleri ifade edilir.

Bu sahnede vaad gerçekleşmiştir. Fakat B1’de bulunan bizler açısından vaad henüz gelecektedir. Vaadi veren ile vaadin gerçekleştiği zaman birbirine karıştırılmamalıdır. Vaadi veren Allah’tır; vaadin gerçekleşmesi ise bizim henüz içinde bulunmadığımız B2 safhasına aittir.

Bununla birlikte Kur'an, gelecekte gerçekleşecek bu sahneyi yalnızca dışarıdan seyrettirmez. Hitap, insanı zamanın içinden geçirerek o sahneye taşır. Biz o sahneyi okurken, inşallah, orada konuşanların biz olabileceğimizi düşünürüz. Bu, vaadin şimdiden gerçekleştiğini söylemek değildir. Gelecekteki gerçekleşmenin bugünkü muhatabın bilincine ve tercihine taşınmasıdır.

Kur'an’ın bu anlatım gücü, B1’deki hayatı dönüştürmeye yöneliktir. Gelecekteki hamdi bugünden duyurur; fakat o hamdin hakikatini yaşamak için insanın bugünkü sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Aksine, onu daha derinden hissettirir.

9. Sonuç : Yarış B1’de, İki Farklı Âkıbet Sonrasında

“Gayr-u memnûn”, kesintiye uğramayan ecri anlatır. Fakat bu ifade tek başına bütün âhiret tasavvurunu tüketmez. Onu B1’deki yarış, B2’de vaadin gerçekleşmesi, ecrin eksiksiz verilmesi ve fazlın artırılmasıyla birlikte düşündüğümüzde daha geniş bir anlam ufku ortaya çıkar.

B1, tercih ve sorumluluk alanıdır. İnsan burada iman eder, yönelir, emek verir, kesbeder; iyilik ve kötülük arasında tercihte bulunur. Ölüm, bu hayat biçiminin sonu ve başka bir varoluş safhasına geçiştir. B2 ve B3 ise B1’de bildirilen iki farklı vaadin iki farklı âkıbet olarak gerçekleştiği alanlardır.

B2’de ecr kesintiye uğramaz; nimet, sevinç ve huzur B1’in sınırlılıklarıyla ölçülemeyecek bir biçimde bildirilir. Allah, hak edilen karşılığı eksiksiz verir ve fazlından artırır. B3 ise diğer vaadin, uyarılan sonucun gerçekleştiği farklı âkıbettir. Bu ikisi arasında bir yarış yoktur; çünkü yarışın yeri B1’dir.

İnsan B1’deyken B2’nin bütün hakikatini kuşatamaz; B3’ün gaybî mahiyetini de bütünüyle bilemez. Fakat vaadi verenin kim olduğunu bilir. Kur'an’ın müjdesi ve uyarısı, insanı bu bilgiyle bugünkü tercihinin sorumluluğuna çağırır.

Öyleyse ölüm, umutsuzluğun veya karamsarlığın adı değildir. B1’deki hayatın ardından gelen geçiştir. Ölümsüzlük B’nin kendinden kaynaklanan bir niteliği değil, Ölümsüz Olan’ın verdiği bir imkândır. B, ne kadar sürerse sürsün A olmaz. Yarış B1’de tamamlanır; sonrasında iki farklı âkıbet, iki farklı vaadin gerçekleşmesi olarak belirir.