SAHİCİ UMUT

BÜYÜK ÜTOPYALARIN ENKAZINDAN SAHİCİ UMUDUN ONTOLOJİSİNE

İmkândan Praksise, Sorumluluktan Ortak Yaşama

Modern insan, iki büyük anlatının ve iki sahte cennet vaadinin yarattığı derin bir gerilimin ortasında duruyor. Bir yanda insanlığa kusursuz bir gelecek vaat eden tarihsel ütopyalar, diğer yanda sınırsız tüketim ve haz üzerinden mutluluk pazarlayan kapitalist düzen var. Biri kurtuluşu geleceğin ideal toplumuna ertelerken diğeri insanı bugünün tüketim çarkına hapsediyor. Her ikisi de insanın sahici varoluşunu, sorumluluğunu ve hayatla kurduğu ilişkiyi sorgulamamızı gerektiriyor.

Ancak bu iki anlatıyı eleştirirken, onların düşünsel kaynaklarını ve aralarındaki farklılıkları gözden kaçırmamak gerekir. Özellikle Ernst Bloch’un umut felsefesi, basitçe geleceğe ertelenmiş bir kurtuluş vaadine indirgenemez. Bloch’un ‘Umut İlkesi’nde geliştirdiği Henüz-Olmayan (Noch-Nicht-Sein) düşüncesi, gerçekleşmemiş olanın imkânlarını bugünün içinde arar. Gelecek, yalnızca hayal edilen bir zaman dilimi değil, bugünün maddî ve tarihsel koşullarında bulunan imkânların praksis yoluyla gerçekleştirilmesine açık bir ufuktur.

Dolayısıyla Bloch’un asıl önemi, umudu edilgen bir bekleyiş olmaktan çıkarıp eylemle buluşturmasındadır. İnsan, henüz gerçekleşmemiş olan için bugün çaba gösterir. Geleceği beklemekle yetinmez; onu bugünden kurmaya çalışır. Bu bakımdan Bloch’un düşüncesinde umut, praksisten bağımsız değildir. Ancak onun umut ontolojisi, insanın tarihsel ve maddî varoluş ufku içinde kalır. Ölümden sonraki hayat, bu düşüncenin kurucu bir unsuru değildir. Bireysel yaşamın sona ermesi, insanın tarihsel varoluşunun da sona ermesidir.

Bizim Bloch’la buluştuğumuz yer, umudun eylem ve emekle ilişkisi; ayrıştığımız yer ise bu eylemin ontolojik ufkudur. Çünkü henüz-olmayan, olmayacak olan demek değildir. Önemli olan, gerçekleşeceğine inanılan bir hakikat ve adâlet ufku için, sanki gerçekleşecekmiş gibi çaba göstermektir. Fakat bu çaba, mevcut imkânlardan, şartlardan ve insanın gerçek kapasitesinden koparılmamalıdır. Aksi hâlde umut, sahici bir çaba olmaktan çıkar ve ütopik bir beklentiye dönüşür.

Kur'an’ın Bakara sûresi 286. âyetindeki ölçü bu noktada anlam kazanır : Lâ yükellifullahu nefsen illâ vüs’ahâ. = Allah hiç kimseye gücünün yettiğinden başkasını yüklemez.

Bu ilke, çabanın sınırını ve sorumluluğun ölçüsünü belirler. İnsandan imkânsızı gerçekleştirmesi değil, kendisine verilmiş imkânları doğru yönde kullanması beklenir. Mevcut şartları değişmez kabul ederek edilgenleşmek de şartları yok sayarak gerçekleşmesi mümkün olmayan tasarımların peşinden gitmek de sahici umudun dışındadır.

Burada önemli olan, umudu başarı garantisine dönüştürmemektir. Çünkü bizim görevimiz mutlaka hedefe varmak veya başarılı olmak değildir. Bizim görevimiz, hedefin gerektirdiği doğru yolda yürümektir.

Başarı, her zaman doğruluğun kanıtı değildir; başarısızlık da doğru yolda gösterilen çabayı anlamsızlaştırmaz. Yanlış yolda elde edilen büyük başarı, o yolu doğru hâle getirmez. Buna karşılık, bütün çabasına rağmen istediği sonuca ulaşamayan insanın emeği ve ahlâkî sorumluluğu değerinden bir şey kaybetmez.

Umut, başarının garantisi değil, doğru yolda yürüme iradesinin sürekliliğidir.

Bu anlayış, insanı hem tarihsel determinizmden hem de edilgen kaderciliğin tuzağından uzaklaştırır. İnsan, sonucu kendi mülkiyetine geçiremez; fakat tercihlerini, çabasını ve yönelişini sahiplenmekle yükümlüdür. Sonucu garanti edememek, sorumluluktan vazgeçmenin gerekçesi olamaz.

İnsanın Kendi Karanlığıyla Yüzleşmesi

Büyük anlatıların ve sahte cennet vaatlerinin gözden kaçırdığı bir başka gerçeklik daha vardır : Karanlık yalnızca dışarıdaki tarihsel ve toplumsal koşullarda değildir; insanın kendi iç dünyasında da bulunur.

Hannah Arendt’in kötülüğün sıradanlığı üzerine düşünceleri, bu bakımdan önemli bir uyarıdır. İnsan düşünme, sorgulama ve yargılama sorumluluğunu terk ettiğinde, kendi eylemlerinin ahlâkî sonuçlarını değerlendirmeyi de bırakabilir. Kalabalıkların kanaatlerine, hazır ideolojilere ve otoritelere sığınmak, insanı kendi vicdanî muhasebesinden uzaklaştırabilir.

Burada sorun yalnızca yanlış düşünmek değildir; düşünme ve yargılama sorumluluğundan kaçmaktır.

Arendt’in karanlık zamanlarda düşünme ve yargılama cesaretine yaptığı vurgu, insanın kendi el fenerini yakması gerektiğini hatırlatır. Bu el feneri bütün geceyi gündüze çeviremez, bütün karanlığı ortadan kaldıramaz fakat önümüzdeki uçurumu görmemizi, yanlış adımı fark etmemizi ve yönümüzü tayin etmemizi sağlar.

İnsanın ilk sorumluluğu, başkalarının karanlığını teşhis etmekten önce kendi karanlığıyla yüzleşmektir. Kendi düşüncesini, niyetini, çıkarını ve eylemini sorgulamayan insanın dünyayı kurtarma iddiası da kolaylıkla yeni bir tahakküm biçimine dönüşebilir.

Tüketiciden Özneye : Emeğin, Eylemin ve Anlamın Yeniden Keşfi

Kapitalist ütopyanın temel yanılsamalarından biri, mutluluğu tüketim kapasitesiyle özdeşleştirmesidir. İnsan, giderek sahip oldukları ve tükettikleri üzerinden tanımlanır. Arzular sürekli yeniden üretilir; ihtiyaçlar genişletilir; mutluluk, ulaşılması gereken bir sonraki nesneye ertelenir.

Böylece insan, kendi hayatının öznesi olmaktan uzaklaşıp tüketim düzeninin nesnesine dönüşür.

Arendt’in ‘İnsanlık Durumu’ eserinde geliştirdiği emek (= labor), iş (= work) ve eylem (= action) ayrımı, bu indirgemeyi eleştirmek için önemli bir düşünsel imkân sunar. İnsan yalnızca biyolojik ihtiyaçlarını karşılayan ve tüketen bir varlık değildir; o, kalıcı bir dünya kurabilir, söz söyleyebilir, başkalarıyla birlikte eyleyebilir ve yeni başlangıçlar gerçekleştirebilir.

Arendt’in natalite, yani doğumsallık ilkesi de burada önemlidir. Her insanın dünyaya gelişi, yeni bir başlangıcın imkânıdır. İnsan yalnızca kendisinden önce kurulmuş bir dünyanın içine doğmaz; sözü, emeği ve eylemiyle o dünyaya yeni bir şey katabilir.

Sahici yaşam, bu imkânı bugünden gerçekleştirmeye çalışmaktır.

Bunun için kusursuz bir toplumsal düzeni beklemek gerekmez. İnsan, kendi imkânları ölçüsünde üretir, paylaşır, sorumluluk üstlenir, haksızlığa itiraz eder ve yaşamını anlamlı kılacak ilişkiler kurar. Büyük dönüşümlerin gerçekleşmesini beklerken küçük ama gerçek sorumlulukları ihmal etmez. Çünkü sahici yaşam, gelecekte kurulacak ideal bir dünyanın ön koşulu değil, bugünden yaşanması gereken bir sorumluluktur.

Yalıtılmış Bireyden Ortak Dünyaya

İnsan ne yalnızca kendi içine kapanarak ne de kalabalıklara karışarak sahici bir yaşam kurabilir. İnsanın varoluşu, başkalarıyla kurduğu ilişkiler içinde de anlam kazanır.

Arendt’in ortak dünya ve amor mundi (= dünya sevgisi) düşüncesi, bu bakımdan önemlidir. Totaliter düzenler, ideolojik tahakküm ve tüketim kültürü insanları birbirinden koparabilir; ortak meseleleri konuşma ve birlikte hareket etme imkânlarını aşındırabilir. İnsanlar aynı dünyada yaşadıkları hâlde birbirlerine yabancılaşabilirler.

Oysa ortak dünya, yalnızca aynı coğrafyayı paylaşmak değildir. Birbirini muhatap kabul eden, sözünü dinleyen, farklılığına tahammül eden ve ortak sorumluluk üstlenen insanların birlikte kurduğu yaşam alanıdır.

Burada dayanışma, herkesin aynı düşünmesi veya aynı hedefe aynı yoldan yürümesi anlamına gelmez. Sahici dayanışma, farklılıkları ortadan kaldırmadan birlikte yaşama ve ortak iyilik için çaba gösterme iradesidir.

İnsan kendi el fenerini yakar; fakat ışığın yalnızca kendisine ait olduğunu düşünmez. Bir başkasının ışığından da yararlanır, kendi ışığıyla başkasının yolunu aydınlatmaya çalışır. Üstünlük taslamadan, yön dayatmadan ve kendisini mutlak ölçü hâline getirmeden yan yana yürür.

Böylece ortak dünya, hazır bir ideolojinin veya kusursuz bir toplumsal projenin ürünü olmaktan çıkar; insanların birbirlerine karşı sorumluluklarıyla her gün yeniden kurulur.

Ölüm : Duvar Değil, Köprü

Sahici umut anlayışının en önemli ayrışma noktalarından biri de ölüm karşısındaki tutumdur.

Varoluşçu düşüncede, özellikle Heidegger’in ‘ölüme-doğru-varlık’ kavrayışında ölüm, insan varoluşunun en kendine özgü ve devredilemez imkânı olarak ele alınır. Levinas ise ölümün insanın kendi gücüyle kuşatamayacağı radikal başkalığını ve edilgenliğini vurgulayarak Heidegger’den ayrılır. Bloch’un umut felsefesi ise ölüm sonrasındaki bir varoluş üzerine kurulmaz; umudun ufku tarihsel ve maddî dünyadır.

Bu düşünürlerin ölüm yaklaşımları birbirinin aynısı değildir. Ancak bizim burada ayrıştığımız temel nokta şudur : Ölüm, yaratılmış varoluşun nihâî yok oluşu olarak kabul edilmez.

Bizim ontolojik yaklaşımımızda B1, insanın şimdiki hayatını, tercihlerini ve ahlâkî sorumluluklarını gerçekleştirdiği alandır. Fakat B1, yaratılmış varoluşun tamamı değildir. Ölüm, B1’in sona ermesiyle birlikte başka bir varoluş alanına geçiştir.

Bu nedenle ölüm, bir duvar değil, köprüdür.

Köprü benzetmesi, iki varoluş alanının özdeş olduğu anlamına gelmez. B1 ile B2 aynı hayatın devam eden, değişmeden kalan iki evresi değildir. Ölüm, bir varoluş biçiminden başka bir varoluş biçimine geçiştir.

Bunun umut anlayışımız açısından önemli bir sonucu vardır : Umut, biyolojik ömrün sınırlarına mahkûm değildir. İnsanın bütün varoluş ufku, bu dünyada elde ettiği başarılarla veya ulaşamadığı hedeflerle ölçülemez. Fakat bu düşünce, dünyadaki sorumluluklarımızı öteye havale etmemize de izin vermez. Tam tersine, B1 insanın tercihlerini ve eylemlerini gerçekleştirdiği gerçek sorumluluk alanıdır.

Ölümü romantikleştirmek, hayatı küçümsemek veya dünya hayatını geçici olduğu gerekçesiyle değersizleştirmek, bu yaklaşımın tamamen dışındadır.

Ölüm, umudun yenilgisi değildir. B1’in sonudur; fakat varoluşun bütünüyle sona ermesi değildir.

İnsan ölümden korkabilir, ayrılığa üzülebilir, kayıplar karşısında acı çekebilir. Bunlar, insan olmanın gerçekleridir. Ancak ölümün varlığı, hayatı anlamsızlaştıran bir karamsarlık gerekçesine dönüşmek zorunda değildir. Çünkü insanın sorumluluğu, yalnızca biyolojik ömrü boyunca elde edeceği sonuçlarla sınırlı değildir.

Sonuç : Umut, Sahici Yaşamın Sürekliliğidir

Büyük ütopyaların çökmesi, umudun çökmesi anlamına gelmez. Kapitalist tüketim vaatlerinin sahteciliğini görmek de insanın mutluluk ve anlam arayışından vazgeçmesini gerektirmez.

Asıl mesele, umudu yanlış yerde aramaktan vazgeçmektir.

Umut, kusursuz bir gelecek tasarımına teslim olmak değildir. Mevcut gerçekliği değişmez kabul ederek edilgenleşmek de değildir. Henüz gerçekleşmemiş olan için bugünden çaba göstermek, fakat bu çabayı gerçek imkân ve şartlardan koparmamaktır.

İnsan kendi karanlığıyla yüzleşmeli, düşünme ve yargılama sorumluluğunu üstlenmeli, emeğini ve eylemini anlamlı kılmalı, başkalarıyla birlikte ortak bir dünya kurmaya çalışmalıdır.

Bütün bunları yaparken kendisini tarihin mutlak öznesi, kendi projesini de kurtuluşun nihâî formülü olarak görmemelidir. Çünkü bizim görevimiz dünyayı tek başımıza kurtarmak, tarihin akışını kontrol etmek veya başarıyı garanti altına almak değildir. Bizim görevimiz, elimizdeki imkânları doğru kullanarak doğru yolda yürümektir.

Sonucun garantisine sahip olmamak, çabanın sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Ölümün varlığı da umudu sona erdirmez. Çünkü insanın varoluş ufku, yalnızca bu dünyanın ve biyolojik ömrün sınırlarından ibaret değildir.

Büyük anlatılar yıkılabilir, tarihsel projeler başarısız olabilir, toplumsal düzenler değişebilir fakat insanın hakikate, adâlete ve sahici yaşama yönelme sorumluluğu ortadan kalkmaz.

Gerçek umut, mutlaka kazanacağımıza inanmak değil; kısa vadede/burada kaybetme ihtimaline rağmen doğru yolda yürümekten vazgeçmemektir.

Gerçek umut, henüz gerçekleşmemiş olanı bugünden mümkün kılmak için çabalamak; fakat kendisini hiçbir zaman mutlak başarının sahibi saymamaktır.

Ve belki de en önemlisi : Bizim görevimiz geleceğin cennetini vaat etmek değil, bugün yaşadığımız dünyayı daha âdil, daha insanca ve daha yaşanabilir kılmak için elimizden geleni yapmaktır. Ölüm de bu çabayı anlamsızlaştıran bir son değil, yaratılmış varoluşun başka bir ufkuna açılan köprüdür. Burada insanlığın huzuru için çalışan, burada aradığı huzuru bulamazsa, ölünce bulur = bulacağına inanır. Çünkü onun için ölüm, hayatın sonu değildir. Bu anlayış, benim bildiğim hiçbir batılı varoluş filozofunda yok.