TÛR’DAKİ SAHNE
TÛR’DAKİ SAHNE
Hüdâ Arayışından İlâhî Hitâba, Yakînden Sorumluluğa
1. Medyen’den Tûr’a : Coğrafî Yolculuğun Ötesinde Bir Hayat Arayışı
Zamanın sükûta durduğu, mekânın kendi sınırlarını aşan bir anlam kazandığı, gecenin karanlığında hem bir sonun hem de yeni bir başlangıcın gizlendiği o mukaddes eşik…
Medyen’in çöl yollarını, kumun ve rüzgârın dilini on yıldır tanıyan Mûsâ, ailesiyle birlikte yolculuk hâlindeydi. Önünde Mısır’a uzanan bir güzergâh, arkasında Medyen’de geçen bir ömür, omuzlarında ailesinin sorumluluğu, zihninde ise henüz cevaplanmamış sorular vardı. Ancak bu yolculuğu yalnızca Medyen’den Mısır’a giden bir yolculuk olarak okumak, karşılaşmanın anlamını daraltmak olur.
Çünkü Mûsâ’nın arayışı, bir coğrafyada yönünü bulmaktan ibaret değildi. O, hayatının yönünü, istikâmetini ve rehberini arıyordu. Başka bir ifadeyle, onun aradığı yalnızca bir yol değil, HÜDÂ idi.
Tam bu sırada, gecenin karanlığında bir ateş gördü. Ailesine, orada bir ateş fark ettiğini, oradan kendilerine bir haber yahut ısınabilecekleri bir kor getirebileceğini söyledi. (20/10; 28/29)
Bu ilk bakışta son derece beşerî, gündelik bir ihtiyaç gibi görünüyordu. Fakat kıssanın devamı, görünen ihtiyacın arkasında çok daha büyük bir karşılaşmanın bulunduğunu gösterecekti.
2. Nâr : Görünen İşaret, Görünmeyen Hüdâ
Mûsâ’nın gözü karanlığın içinde bir ışık odağı yakaladı. Göz, dışarıdakini görür; gördüğüyle arasında mesafe kurar, onu bir nesne olarak algılar. Mûsâ da gördüğü bu ateşe yöneldi.
Fakat burada üzerinde durulması gereken bir ifade var : أَوْ أَجِدُ عَلَى النَّارِ هُدًى = “Ya da ateşin yanında bana bir yol gösterici (= hüdâ) bulurum.” (20/10)
Âyetteki hudenهُدًى kelimesi nekra olarak gelmiştir. Biz âyeti okurken henüz kimin veya neyin rehberlik edeceğini bilmiyoruz. Kelimenin dilsel görünüşü belirsizdir. Fakat Mûsâ’nın yaşadığı karşılaşmanın sonunda bu belirsizlik Onun açısından ortadan kalkacaktır.
Burada iki ayrı düzlemi birbirinden ayırmalıyız : Kelimenin dilbilgisel nekralığı ile muhatabın idrakindeki mârifet.
Bizim için henüz belirsiz olan Hüdâ, Mûsâ’nın yaşadığı ilâhî hitapla mârifet kazanacaktır. Çünkü Mûsâ’nın aradığı rehber, kendisine yalnızca yol gösterecek fânî bir kılavuz değil, hayatının bütününe yön verecek olan Rabbidir.
Dolayısıyla ateş, kıssanın anlam dünyasında bir işaret, bir davet ve bir eşik olarak okunabilir. Mûsâ’nın ateşe yönelmesi, onu aradığı Hüdâ’nın hitabına götüren başlangıçtır.
Burada nâr ile nûr arasında da bir anlam ilişkisi kurulabilir. Görünen ateş, görünmeyen hakikate açılan bir perde veya işaret olarak düşünülebilir. Ancak bunun Allah’ın Zât’ının ateş yahut ışık biçiminde görünmesi anlamına gelmediğini özellikle belirtmeliyiz. Kur'an bize ateşin görüldüğünü, ardından mübarek yerdeki ağaç/çalı tarafından Mûsâ’ya seslenildiğini bildirir. (20/10-12; 28/30)
Mûsâ’nın gördüğü ateş ile işittiği ilâhî hitap aynı şey değildir. Görüntü, karşılaşmanın başlangıcıdır; hitap ise karşılaşmanın hakikatini açığa çıkarır.
3. Gözden Kulağa : Görüntüden Hitâba Geçiş
Mûsâ ateşin bulunduğu yere, Kur'an’ın ifadesiyle ateşin yanına ulaştığında, karşılaşmanın mahiyeti değişti.
Burada gözün işlevi tamamlanmış, kulak devreye girmiştir.
Göz dışarıdakini görür, biçimlendirir ve onunla arasına mesafe koyar. Kulak ise sesi işitir; ses, dışarıdan gelir ve işitme yoluyla insanın idrakine ulaşır. Böylece görüntüyle başlayan karşılaşma, hitabın işitilmesiyle başka bir boyut kazanır.
Ancak bu noktada önemli bir ontolojik ayrım var : Sesin içeri alınması, Rabbin içeri alınması değildir. İşitilen, Rabbin kendisi değil, Rabbin hitabıdır. Hitap muhatabın idrakine ulaşır; Hâlık mahlûkun içine girmez. İlâhî yakınlık da mekânsal bir yakınlık değildir.
Mûsâ’nın yaşadığı, Allah’ın kendisine mekânsal olarak yaklaşması değil, zaten mevcut olan Rab-kul ilişkisinin doğrudan ilâhî hitapla açığa çıkmasıdır.
Ve o hitap geldi : إِنَّي أَنَا رَبُّك = “Şüphesiz Ben senin Rabbinim.” (20/12)
Ardından : إِنَّنِي أَنَا اللَّهُ لَا إِلَٰهَ إِلَّا أَنَا = “Şüphesiz Ben Allah’ım. Benden başka ilâh yoktur.” (20/14)
Bu iki hitap, aynı hakikatin iki farklı boyutunu açığa çıkarır. Ulûhiyyet ve Rubûbiyet birbirinden kopuk iki gerçeklik değildir. Mûsâ’nın muhatap olduğu Allah, aynı zamanda Onun Rabbidir.
Böylece aradığı Hüdâ’nın kim olduğu da belirginleşir.
Mûsâ, yalnızca “sıradan” bir rehberlikle değil, rehberliğin kaynağıyla muhatap olmuştur.
4. Huzur, Zikir ve Salât : Yakınlığın Bilincine Ermek
İlâhî hitabın ardından Mûsâ’ya ilk olarak ibâdet ve zikir için salâtı ikâme etmesi emredildi :
إِنَّنِي أَنَا اللَّهُ لَا إِلَٰهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدْنِي وَأَقِمِ الصَّلَاةَ لِذِكْرِي = “Şüphesiz Ben Allah’ım. Benden başka ilâh yoktur. Öyleyse Bana ibâdet et ve Beni zikretmek için salâtı ikâme et.” (20/14)
Bu emir, karşılaşmanın yalnızca olağanüstü bir an olarak kalmayacağını gösterir. Rab, Mûsâ’nın hayatında süreklilik kazanacak bir kulluk ilişkisi kurmaktadır.
Burada salât ile zikrin birlikte anılması önemlidir. Salât, kulun Rabbiyle bağını canlı tutan, bu bağı sürekli kılan bir yöneliştir. Zikir ise bu ilişkinin bilinçte diri tutulmasıdır.
Zikir, yalnızca bir ismin tekrarı veya dilin belirli kelimeleri söylemesi değildir. Rabbin varlığını, yakınlığını, ölçüsünü ve hükmünü hayatın içinde = yaşarken unutmamaktır.
Rab zaten yakındır. Bu, yakınlığın değişmesi değil, kulun bu yakınlığa ilişkin farkındalığının değişmesidir.
Gaflet, Rabbin uzaklaşması değil, insanın O’nu ve O’nunla kurduğu bağı unutmasıdır. Huzur ise Allah’ın belirli bir mekâna gelmesi değil, kulun O’nun huzurunda bulunduğunun bilincine ermesidir.
Mûsâ’nın Tûr’da yaşadığı tecrübe, bu bilincin en güçlü örneklerinden biridir.
5. Kıyamet Bilinci : Hayatın Hesap Verilebilirliği
Rabbin terbiyesi, Mûsâ’nın yalnızca mevcut karşılaşmayı yaşamasıyla sınırlı kalmadı. Ona hayatın nihayetini ve insanın yaptıklarının karşılığını da bildirdi :
إِنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ أَكَادُ أُخْفِيهَا لِتُجْزَىٰ كُلُّ نَفْسٍ بِمَا تَسْعَىٰ = “Şüphesiz o saat gelecektir. Her nefis yaptığının karşılığını bulsun diye onu neredeyse gizli tutuyorum.” (20/15)
Bu hitap, Mûsâ’nın hayatına yeni bir ölçü getiriyordu. Artık mesele yalnızca bugün nasıl yaşanacağı değildi. Bugünkü tercihlerin yarın hangi karşılığa dönüşeceği de önemliydi.
İnsan, yaptıklarından bağımsız bir âkıbete sahip değildir. Her nefis kendi çabasının, yönelişinin ve tercihinin karşılığıyla karşılaşacaktır.
Ardından gelen uyarı ise bu bilincin korunmasına yöneliktir :
فَلَا يَصُدَّنَّكَ عَنْهَا مَنْ لَا يُؤْمِنُ بِهَا وَاتَّبَعَ هَوَاهُ فَتَرْدَىٰ = “Ona inanmayan ve nefsinin arzusuna uyan kimse sakın seni ondan alıkoymasın; yoksa helâk olursun.” (20/16)
Mûsâ’nın önünde artık yalnızca bir yol değil, o yolun ölçüsü de vardı. Bu ölçü, nefsin arzusu değil, Rabbin bildirdiği hakikatti.
Burada kulun şahsiyeti ve iradesi ortadan kaldırılmıyor. Aksine, hangi ölçüye göre yaşayacağı belirginleştiriliyor. Kendi arzusunu mutlaklaştırmak yerine, Rabbin ölçüsüne göre yönelmesi isteniyor.
6. Âsâ : Beşerî Dayanak ve İlâhî Kudret
Rab, Mûsâ’yla konuşmasını sürdürdü : وَمَا تِلْكَ بِيَمِينِكَ يَا مُوسَىٰ = “Sağ elindeki nedir ey Mûsâ?!.” (20/17)
Elbette her şeyi bilen Rab, Mûsâ’nın elindeki âsâyı bilmiyor değildi. Bu soru, bir bilgi edinme sorusu değil, Mûsâ’yı konuşturan ve dikkatini kendi hayatındaki bir nesneye yönelten bir terbiye yöntemiydi.
Mûsâ cevap verdi :
هِيَ عَصَايَ أَتَوَكَّأُ عَلَيْهَا وَأَهُشُّ بِهَا عَلَىٰ غَنَمِي وَلِيَ فِيهَا مَآرِبُ أُخْرَىٰ = “O benim âsâmdır. Ona dayanırım, onunla koyunlarıma yaprak silkelerim. Ayrıca onda benim başka ihtiyaçlarım için de faydalar vardır.” (20/18)
Mûsâ âsânın hayatındaki işlevlerini birer birer anlattı. Ona dayanıyor, sürüsünün ihtiyaçlarını karşılıyor ve onu başka işlerinde de kullanıyordu.
Âsâ, onun gündelik hayatındaki somut bir dayanak ve araçtı.
Fakat Rabbin emri geldi : أَلْقِهَا يَا مُوسَىٰ = “Onu bırak ey Mûsâ!.” (20/19)
Mûsâ âsâyı bıraktığında, sıradan bir odun parçası olarak bildiği nesne, Allah’ın kudretiyle bambaşka bir görünüme dönüştü : فَإِذَا هِيَ حَيَّةٌ تَسْعَىٰ = “Bir de ne görsün, o koşan bir yılan olmuş!.” (20/20)
Burada asıl mesele, âsânın fiziksel dönüşümünden ibaret değildir. Mûsâ, alıştığı dünyanın ve nesnelerin kendi başlarına değişmez bir kudret taşımadığını, Allah’ın yaratma ve değiştirme kudretinin önünde hiçbir nesnenin bağımsız olmadığını görüyordu.
Âsâ, Mûsâ’nın elinde bir araçtı. Allah’ın emriyle ise o, alışılmış işlevinin çok ötesinde bir âyete dönüştü.
Mûsâ korktuğunda Rab : خُذْهَا وَلَا تَخَفْ = “Onu al ve korkma!” buyurdu. (20/21)
Âsâ yeniden eski hâline döndürüldü.
Bu olay, Mûsâ’nın yalnızca dış dünyada bir mucize görmesi değil, kendi beşerî dayanaklarının sınırını ve ilâhî kudretin mutlaklığını tecrübe etmesiydi.
Tevekkülün de burada anlamlı bir karşılığı vardır : İnsan elindeki imkânı kullanır, fakat onu mutlaklaştırmaz. Dayanağını araçta değil, aracın da sahibi olan Rabde bilir.
7. Yed-i Beyzâ : İç ve Dış, İşaret ve Şâhitlik
Rabbin bir sonraki emri geldi :
وَاضْمُمْ يَدَكَ إِلَىٰ جَنَاحِكَ تَخْرُجْ بَيْضَاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ آيَةً أُخْرَىٰ = “Elini koynuna sok; hiçbir hastalık olmaksızın bembeyaz olarak, başka bir âyet şeklinde çıksın.” (20/22)
Bu olay da âsâ gibi Mûsâ’ya verilen ilâhî âyetlerden biriydi.
Elin beyaz çıkması, Kur'an’ın açıkça bildirdiği mucizedir. Bunu yalnızca psikolojik bir değişim veya kalbin temizlenmesinin fiziksel karşılığı olarak açıklamak, âyetin doğrudan anlattığı mucizeyi daraltır.
Bununla birlikte, olayın terbiye sürecindeki anlamı üzerinde düşünmek mümkündür.
Mûsâ önce elindeki nesnenin/âsânın alışılmış biçiminden çıkarak başka bir şeye dönüşmesine şâhit oldu. Ardından kendi bedeninin bir parçasında gerçekleşen olağanüstü bir işaretle karşılaştı.
Böylece dışarıdaki nesneyle ilgili tecrübesine, kendi bedeniyle ilgili bir tecrübe de eklendi.
İlâhî kudret, insanın dışında da onun kendi bedeninde de âyetlerini gösterebilir.
Burada önemli olan, mucizelerin Mûsâ’ya bağımsız bir güç kazandırması değil, onu gönderen Rabbin kudretine ve verdiği görevin hakikatine şâhit kılmasıdır.
8. Tûr’dan Firavuna : Hüdâ’nın Göreve Dönüşmesi
Bütün bu aşamaların ardından Rabbin asıl emri geldi :
اذْهَبْ إِلَىٰ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغَىٰ = “Firavuna git. Çünkü o azdı.” (20/24)
İşte burada kıssanın başındaki Hüdâ arayışının anlamı bütünüyle açığa çıkıyor.
Mûsâ’nın aradığı rehber, kendisini Medyen’den Mısır’a giden yolu tarif edecek bir yol kılavuzu değildi; Rabbinin kendisiydi. Çünkü Onun yolculuğu yalnızca iki şehir arasındaki mesafenin aşılması değil, hayatın yönünü bulma yolculuğuydu.
Ve Rab, Mûsâ’ya bir yol tarifi vermedi, Ona bir görev verdi.
Firavun, yalnızca Mûsâ’nın karşısına çıkacak biri değildi. Azgınlığın, kibir ve tahakkümün, kendisini ölçü ve hüküm koyucu yerine yerleştiren iktidarın temsilcisiydi.
Mûsâ’nın görevi, bu azgınlığın karşısına hakikati taşımaktı.
Böylece Tûr’da başlayan karşılaşma, kişisel bir tecrübe olarak kalmadı. İlâhî hitap, Mûsâ’yı toplumsal ve ahlâkî bir sorumluluğun muhatabı hâline getirdi.
Ancak Mûsâ bu görevi kendi gücüne güvenerek üstlenmedi. Rabbinin verdiği görevin ağırlığını biliyordu. Bu nedenle şu duâyla Rabbine yöneldi :
قَالَ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي * وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي = “Rabbim! Göğsümü genişlet. İşimi kolaylaştır. Dilimdeki düğümü çöz ki sözümü anlasınlar.” (20/25-28)
Ardından kardeşi Hârûn’un kendisine yardımcı kılınmasını istedi. (20/29-32)
Bu duâ, Mûsâ’nın şahsiyetini ve iradesini ortadan kaldırmadığını, tam tersine görevini yerine getirebilmek için ihtiyaçlarını tanıdığını gösterir.
Mûsâ kendisini sıfırlayan bir hiçliğe sığınmıyor. Kendi sınırlarını bilen, fakat bu sınırları aşmak için Rabbinden yardım isteyen sorumlu bir kul olarak konuşuyordu.
Burada insanın kudreti ile Rabbin kudreti arasındaki ilişki de doğru konumuna yerleşir : İnsan görev üstlenir, çaba gösterir, imkânlarını kullanır; fakat kendisini bağımsız ve mutlak güç sahibi saymaz.
9. Sonuç : Tûr, Bir Karşılaşmadan Daha Fazlası
Mûsâ’nın Tûr’daki tecrübesi, bir ateş görüp olağanüstü olaylar yaşamasından ibaret değildir.
Bu, hayatının yönünü arayan bir insanın, kendisini yaratan ve terbiye eden Rabbinin hitabıyla karşılaşmasıdır.
Başlangıçta görülen nâr, Onu aradığı Hüdâ’ya yönelten işaret oldu. Henüz belirsiz olan huden, Mûsâ’nın idrakinde mârifet kazandı. Gözün gördüğü görüntü, kulağın işittiği hitaba açıldı. Hitap, kulluğun ölçüsünü bildirdi. Salât ve zikir, Rab-kul ilişkisinin sürekliliğini kurdu. Kıyamet bilinci, hayatın sorumluluğunu hatırlattı. Âsâ ve yed-i beyzâ, ilâhî kudretin âyetleri olarak gösterildi. Nihayet bütün bu terbiye, Firavuna karşı üstlenilecek bir göreve dönüştü.
Burada dikkat çekici olan, Rabbin Mûsâ’yı kendi şahsiyetinden vazgeçirmemesi, aksine Onu sorumluluğunu taşıyabilecek bir muhatap olarak yetiştirmesidir.
İlâhî hitap, Mûsâ’nın şahsiyetini değil, şahsî olanın/şahsa ait olanın bağımsızlık iddiasını yuttu. Mûsâ’nın kendi başına ölçü koyan, kendi imkânlarını mutlaklaştıran ve kendi arzusunu belirleyici sayan konumu değişti. Fakat iradesi, kişiliği ve sorumluluğu ortadan kalkmadı. Çünkü kulluk, insanın yok olması değil, varlığını doğru bir nisbet içinde tanımasıdır.
Rabbin yakınlığı, Mûsâ’nın Tûr’a ulaşmasıyla başlamadı. Rab zaten yakındı. Değişen, Mûsâ’nın bu yakınlığı idrak etmesi ve o yakınlığın gerektirdiği sorumluluğu üstlenmesiydi.
Tûr, bu bakımdan bir mekândan çok daha fazlasıdır : Tûr : Hüdâ arayışının mârifete, mârifetin yakîne, yakînin kulluğa, kulluğun ise sorumluluğa dönüştüğü eşiktir.
Mûsâ Tûr’dan ayrılırken elinde yine bir âsâ vardı. Fakat artık o âsâya eskisi gibi bakmıyordu. Önünde yine Mısır yolu uzanıyordu. Fakat artık o yolda yalnız değildi; Rabbinin hitabıyla belirlenmiş bir istikâmeti ve üstlenmiş olduğu bir görevi vardı.
O, artık yalnızca Medyen’den Mısır’a giden bir yolcu değildi.
O, hayatının Hüdâ’sını tanımış, Rabbinden aldığı görevle Firavunun karşısına çıkacak bir Elçiydi.
Mûsâ ateşi ararken Hüdâ’yı buldu; Hüdâ’yı tanıyınca da kendisine düşen yolu öğrendi.
Tûr’daki karşılaşma, bir yolculuğun sonu değil, hakikat uğruna yürütülecek yeni bir hayatın başlangıcıydı.
Yorumlar
Yorum Gönder