BAŞKA, BAMBAŞKA

BAŞKA VE BAMBAŞKA : LEVİNAS FELSEFESİNDE ÖTEKİLİĞİN SINIRLARI, HİÇLİK VE SIĞINMA İMKÂNI

Emmanuel Levinas felsefesinde “Aynı” (le Même) ve “Başka” (l'Autre) ikiliği önemlidir. Ancak bu kavramsal mimari derinlemesine incelendiğinde, felsefî bir paradoksla karşılaşılır : “Aynı”nın egemenliğinden kurtulmuş gerçek bir “Başka” mümkün müdür, yoksa aradığımız şey varlık kategorilerinin tamamen dışına taşan bir “Bambaşka” (Tout Autre) mıdır?!. Daha da önemlisi, adresi verilmeyen bu “Bambaşka” arayışı insanı etik bir kurtuluşa mı, yoksa agnostik bir hiçliğe mi sürükler?!.

1. Bütünlüğün Baskısı ve Sonsuzluğun Çağrısı

Batı düşünce geleneği, dış dünyada karşılaştığı her şeyi kendi bilincine, kavramlarına ve sistemine dahil ederek özümseyen bir “Aynı” (Ben/Bencillik, Ego) egemenliği üzerine kuruludur. Levinas’ta “Aynı”nın, “Başka”yı kendi zihinsel haritasına sığdırarak farklılığını yok etmesi, bütünlük totalité) kavramını doğurur. Bu bütünlük, felsefî düzeyde indirgemeciliği, toplumsal ve politik düzeyde ise totaliter bir baskıyı temsil eder.

Buna karşılık sonsuzluk (infini/te), “Başka”nın “Aynı” tarafından yutulamaması ve benliğin sınırlarını aşmasıyla ortaya çıkar. Sonsuzluk yalnızca epistemolojik bir bilinmezlik alanı değildir; o, benliğin kendi merkezci dünyasından çıkarak “Başka”nın kırılgan varlığına karşı üstlendiği mutlak etik sorumluluğun adıdır.

2. Bir Kalkış Noktası Olarak Ayrılık (= Séparation)

“Aynı” ile “Başka”nın tek bir potada erimesi durumunda ortada ne “Aynı” ne de “Başka” kalacaktır. Levinas, bu ontolojik erimeyi engellemek için ayrılık (= séparation) kavramını etik ilişkinin zorunlu ön koşulu olarak konumlandırır.

Ayrılık ânındaki benlik, metaforik olarak ‘rolantide çalışan bir motor’ gibidir. Bu aşamada “Ben”, dünyadan beslenen, kendi varlığından keyif alan (jouissance) ve kendi kendine yeten bağımsız bir yapıdadır. Henüz “Başka”ya doğru yol almamıştır ancak kendi içinde sağlıklı bir bütünlüğe sahiptir. Eğer bu rolanti hâli (= ayrılık) olmasaydı, benlik “Başka” ile karşılaştığında ya onun içinde eriyip yok olurdu ya da kendi eksikliğini gidermek için onu tüketirdi. Aracı rolantiden çıkarıp etik bir yolculuğa sokan temel itki, dışarıdan gelen “Başka’nın Yüzüdür.” (= le Visage)

3. Alter Ego Tuzağı ve “Bambaşka”nın Adresi

Levinas düşüncesinin en kritik kırılma noktası, “Başka”nın mahiyetine ilişkin soruda düğümlenir : Levinas’taki “Başka”, aslında “Aynı” ile aynı kategoriye ait ikinci bir “Ben” (= alter ego) midir?!.

Levinas, fenomenoloji geleneğindeki bu simetrik “Ben-Sen” ikiliğini kesin bir dille reddeder. Ona göre gerçek ötekilik, benimle aynı kategoride yer alan bir benzerim değil, tüm varlık kategorilerinin ötesinde duran “Bambaşka” (= Tout Autre) olandır. Bu durum, ontolojinin sınırlarını aşmayı, yani “varlıktan çıkma”yı (= évasion / autrement qu'être) gerektirir.

Ancak tam bu noktada felsefi bir açmaz belirir : Levinas “varlıktan çıkma”yı önermekte, fakat gidilecek o “Bambaşka”nın adresini vermemektedir.

Bu ‘adres vermeme’ hâli, Levinas’ın sisteminde bir eksiklikten ziyade bilinçli bir metodolojik korumadır. Zira felsefî bir kavramın veya varoluşsal bir konumun adresi verildiği an, o alan tekrar “Aynı”nın haritasına dâhil edilmiş, tanımlanmış ve Bütünlüğün baskısı altına sokulmuş olur. Bu nedenle Levinas, sabit bir adres yerine yalnızca iz (= la trace) ve yüz (= le visage) kavramından söz eder. Bambaşka olan, varlığın içinde yakalanabilen bir nesne değil, yalnızca geçtiği yerde etik bir sorumluluk izi bırakan aşkın bir çağrıdır.

4. Eleştirel Tartışma : Agnostik Hüsran ve “Sığınak Olarak Adres”

Levinas’ın bu ‘adres vermeyen’ ve varlığın dışına taşan “Bambaşka” kurgusu, iki temel eleştirel soruyla karşı karşıyadır :

1. Yorucu Yolculuğun Sonu : Agnostisizm ve Hiçlik : Nietzsche’nin ilan ettiği nihilizm (= hiçlik) krizini aşmaya çalışan Levinas, “Bambaşka”yı her türlü bilginin ve tanımın ötesine yerleştirerek onu ütopik bir bilinmezliğe hapsetmektedir. Gidilecek yerin hiçbir epistemik koordinatı yoksa ve “Bambaşka” olan aslâ kavranamıyorsa, bu yorucu varoluşsal yolculuk bir kurtuluşa değil, kaçınılmaz bir hüsrana, agnostisizme ve hiçliğe çıkar. Ulaşılamayan bir aşkınlığın peşinde sürekli yolda olmak, benliği anlamsızlıkla baş başa bırakma tehlikesi taşır.

2. Mülkiyet Adresine Karşı Sığınma Adresi : Levinas’ın “adres” kavramından kaçmasının temel nedeni, adresi her zaman bir mülkiyet, iktidar ve dışlama (= burası benim, sen yabancısın!) aracı olarak görmesidir. Oysa felsefî ve insanî açıdan her adres mülk edinmek ve hükmetmek için değildir; bazı adresler sığınmak içindir. Varoluşun fırtınasında yorulan ve kırılan benlik, sonsuza dek yersiz yurtsuz bir nöbetçi olarak kalamaz. Sığınak, ele geçirilen bir ganimet değil, insanın nefes alabildiği, korunabildiği ve varlığını sürdürebildiği merhametli bir duraktır. Levinas, “ev” (= la Maison) ve “konukseverlik” kavramlarıyla sığınma ihtiyacına kısmen yaklaşsa da, evi bile yalnızca başkasına açılacak bir geçiş noktası olarak görerek insanın kalıcı bir sığınak arayışını askıda bırakır.

Sonuç

Sonuç olarak Levinas’ın felsefesi, “Aynı”nın kendi güvenli alanından çıkarak, kendi kategorilerine hapsedemeyeceği “Bambaşka”ya doğru çıktığı sonsuz bir etik yolculuktur. Ancak bu yolculuk, mülkiyet korkusuyla “adres” fikrini tamamen reddettiği ölçüde derin bir gerilim ve korku barındırır. Felsefenin önündeki asıl mesele, “Bambaşka”yı bir mülke dönüştürüp tüketmeden, yorulan insan ruhuna hiçliğe düşmeyeceği sığınaklı bir adres sunabilmenin imkânını aramaktır.

Levinas Nietzsche’den fiilen ders almış olamaz ama onun kitaplarını okumuştur. Her ne kadar Levinas Nietzsche’yi eleştirse de ikisinin de varlığı yer nihayete farklı değil : Bilinmezlik/agnostisizm, hiçlik ve kocamaan bir boşluk.

Eûzü billâh mine’ş şeytâni’r racîm. 

Yorumlar

Bu blogdaki popüler yayınlar

MÂÛN NE DİYOR?!.

HAYATIN GAYESİ

KİP