SEBEPLERE TAKILMAK

SEBEPLERE TAKILMAK

 Sebep = Araç, İllet = Fâil

Sebep (neden), bir şeyin olmasına yol açan araçtır.

Kur’ânî ve kelâmî dilde bu ayrım çok kritiktir :

• Sebep (esbâb) : İşin görünen, ölçülebilir, tekrarlanabilir yüzü

• Fâil / İllet-i Ûlâ : İşin irade eden, var eden yüzü

Bizim zihnimiz şuna yatkındır : “Bu oldu, çünkü şu oldu; o da şundan oldu…”

Bu zincir doğrudur ama tam değildir. Çünkü zincir, kendi kendini taşıyamaz. Aristo’nun ilk muharrik dediği şey tam da budur : Hareket eden her şey, kendisi hareket etmeyen bir ilkeye muhtaçtır.

İman, zinciri inkâr etmez; zincirin putlaşmasını engeller.

Sebeplerden geçmek ile sebeplere takılı kalmak farklı

Kur’ân sebepleri yok saymaz; aksine ısrarla kullanır ama iki farklı kullanım vardır :

a) Sebepler kapı ise, sebep seni Allah’a götürür.

b) Sebepler duvar olursa, sebep seni Allah’tan alıkoyar.

Sorun sebep değil; sebep bilinci.

Zülkarneyn kıssası : Sebep bilinci doğru kurulmuş örnek

Zülkarneyn’de :

• Güç var.

• İktidar var.

• Teknik bilgi var.

• Set inşâ ediliyor. (sebep!)

Ama kilit cümle şu : “hâzâ rahmetun min rabbî” = “Bu, Rabbimin bir rahmetidir.”

Yani :

• Sebep, set.

• Fâil, Allah.

• Ben, emanetçiyim.

Zülkarneyn sebep üretir ama sebebe kimlik vermez.

Sebep iş görür, ama ona yetki almaz.

İşte bu yüzden sebep zinciri onu Tanrı’dan uzaklaştırmaz, tam tersine yaklaştırır.

Hâmân hadisesi : Sebep takıntısının karikatürü

Hâmân kıssası bunun tam zıddıdır.

Firavun diyor ki : “Ey Hâmân! Bana yüksek bir kule yap, Musa’nın ilâhına çıkayım.”

Bu ne demek?!

• Hakikate ulaşmak için mekânsal sebep

• Allah’a varmak için mühendislik

• İlâhî olana erişmek için teknik araç

Bu, sebebin mutlaklaştırılmasıdır.

Hâmân’ın suçu sadece zulme ortaklık değil; epistemolojik sapmadır : “Eğer Tanrı varsa, sebeplerle ulaşılır.”

İşte bu, sebep takıntısının en kaba hâli.

Sebebin bilimle ilişki tam burada belirlenir.

Bilim :

• Sebepleri inceler.

• İlişkileri çözer.

• Yasaları formüle eder.

Ama bilim fail üretmez.

İman şunu der : “Bilim, nasıl sorusunu mükemmel cevaplar; niçin var sorusu ise bilimin konusu değildir.”

Sorun bilimi aşırı yüceltmek değil; bilimi yerinden koparmaktır.

Sebep, kendi alanında sultandır; varlık alanında memurdur.

İman bu hızı nasıl yakalar?!.

Çok kritik soru bu.

Cevap şu : İman, sebep zincirini kısaltmaz; yönünü değiştirir.

Akıl şöyle gider : Sebep → sebep → sebep → sebep…

İman ise her sebepte şunu sorar : Bu sebep, kendi başına mı, yoksa emanetle mi iş görüyor?!.

Bu soruyu sorduğumuz anda : Sebep hâlâ yerinde durur ama tanrılığını kaybeder.

İman, hemen İlk Sebeb’e sıçramaz; her sebepte İlk Sebeb’i görür.

Son düğüm : Aşmak değil, şeffaflaştırmak

Sebepleri “aşmak” bazen yanlış anlaşılır. Kur’ân’ın yaptığı şey, sebepleri yok etmek değil, sebepleri şeffaflaştırmak.

Sebep şeffaf olunca :

• Arkasından Fâil görünür.

• Zincir perde olmaktan çıkar, pencere olur.

İman, sebepleri inkâr eden körlük değil; sebepleri putlaştırmayan berraklıktır.

Bu bilinç ne yapar?!

a) Sebebi iptal etmez : Çalışırsın, ölçersin, inşâ edersin, tedavi edersin. Zülkarneyn gibi set kurarsın.

b) Sebebi yetkilendirmez. “Bu oldu çünkü ben yaptım” demezsin. “Bu oldu çünkü sistem böyle” demezsin.

Sebep çalışır; ama hüküm vermez.

İnce fark : “O yaptı” demekle “O diledi” demek

En kritik nokta burası :

• “Allah yaptı” deyip sebebi devre dışı bırakmak, atâlet.

• “Sebep yaptı” deyip Allah’ı perdelemek, şirk kokusu.

Kur’ân dili : Allah diledi, sebep iş gördü. İman, bu cümleyi her olayda refleks hâline getirmektir.

Bu bilinç kaybolunca ne olur?!.

• Bilimde, determinist kibir.

• Dinde, mistik kaçış.

• Hayatta, ya panik ya gurur olur.

Sebep tutarsa gurur, sebep çözülürse panik başlar. Çünkü bağlanan şey Asıl Sebep değil, araçtır.

Bu bilinç, şu cümlelerle kendini ele verir :

• Elimden geleni yaptım, neticede hüküm O’nun.

• Sebep çalıştı ama sonucu belirlemedi.

• Başardım değil, nasip oldu.

Bunlar laf değil; varlık okumasıdır.

Son cümle : Sebep, bizi Allah’a götürüyorsa ilimdir; götürmüyorsa puttur; Allah’ta duruyorsa hikmettir.