BİLMEK İSTEYENLER İÇİN

HUZUR’A KABUL VEFD OLARAK GELMEK, VİRD OLARAK SÜRÜLMEK Meryem sûresinin 85 ve 86. âyetleri, insanın âhiretteki karşılanışını iki çarpıcı kelimeyle anlatır :  يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمَٰنِ وَفْدًا “Bir gün müttakîleri Rahmân’a, vefd olarak haşredeceğiz.” (Meryem 85) وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلَىٰ جَهَنَّمَ وِرْدًا “Mücrimleri ise susamışlar olarak cehenneme süreceğiz.” (Meryem 86) İki âyet, iki insan topluluğu, iki yöneliş ve iki farklı âkıbet... İlk âyetteki VEFD =وَفْدًا kelimesi, bir yere veya bir makam sahibinin huzuruna heyet olarak gelmeyi, temsil edilerek kabul edilmeyi çağrıştırır. M. Hamidullah’ın bu kelimeye “sefir” karşılığı vermesi de bu anlam alanıyla ilişkilidir. Vefd, sıradan bir gelişten ziyade, itibar gören bir kabulü düşündürür. İkinci âyetteki VİRD =وِرْدًا ise suya varmak, su başına gelmek ve susuzluğunu gidermek için yönelmek anlam alanındadır. Burada mücrimler cehenneme susamışlar olarak sürülmektedir. Artık huzura kabul edilen bir heyet d...

EZZÉ, ZEBED, ZEYĞ VE EÛZÜ (Tevâfuk. Ezze, hem de başlığın bir kısaltması oldu : E, Ezze; Z, Zebed; Z, Zeyğ; E, Eûzü.) İnsanın iç dünyasındaki kabarma, doğrultudan sapma ve Allah’a sığınma 1. EZZE : İnsanı Dürten ve Harekete Geçiren Etki Meryem sûresi 83. âyette şöyle buyrulur : أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّيَاطِينَ عَلَى الْكَافِرِينَ تَؤُزُّهُمْ أَزًّا “Biz şeytanları kâfirlerin üzerine gönderdik; onlar da bunları şiddetle dürtüp kışkırtıyorlar.” Âyetin ilk dikkat çekici ifadesi “Biz gönderdik”tir. Şeytanların faaliyeti Allah’ın mutlak egemenliğinden bağımsız değildir. Ancak bu, Allah’ın kötülükten razı olduğu veya kötülüğü emrettiği anlamına gelmez. Yaratılmış varlıkların ve insanın tercih alanındaki imtihan düzeni içinde şeytanî etkinin de bir yeri vardır. 43/36’da bu ilişkinin başka bir boyutuyla karşılaşırız : وَمَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمَٰنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطَانًا فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ “Kim Rahmân’ın zikrine karşı körleşirse ona bir şeytanı yakın arkadaş yaparız.” Böylece şeyta...

YAŞANMIŞ HAYATIN HAFIZASI, YAŞANACAK HAYATIN ROTASI VE PUSULASI : ZİKİR Meryem Sûresi 41-65 Üzerinden Retrospektif ve Perspektif Bir Okuma 1. KİTÂB’DA ZİKRETMEK : GEÇMİŞİ HATIRLAMAKTAN DAHA FAZLASI Meryem sûresinin 41. âyetinden itibaren İbrahim, 51. âyetinde Mûsâ, 54. âyetinde İsmâil ve 56. âyetinde İdrîs için tekrarlanan bir ifade dikkat çekicidir : Vezkür fi-l Kitâb... = Kitâb'da zikret!... Bu tekrar, Zikir kavramına alışılmış anlamının ötesinde bir boyut kazandırmaktadır. Burada yalnızca geçmişte yaşamış şahsiyetlerin isimlerini hatırlamak veya hayat hikâyelerini anlatmak söz konusu değildir. Allah’ın Kitâb’da zikredilmesini istediği bu insanlar, hayatlarını Allah’ı merkeze alarak yaşamış kimselerdir. Öyleyse Kitâb’da onları zikretmek, Allah’ı merkeze alan bir hayatın örneklerini insanlığın hafızasında canlı tutmaktır. Bu açıdan Zikir, yalnızca dilin gerçekleştirdiği bir anma faaliyeti değildir. Şuurun, tercihin ve yaşayışın Allah’ı hatırda tutmasıdır. Bir insan Allah’ı diliyle...

CÜMLENİN ÖGELERİ : FÂİLLİK, FİİL VE VARLIK Dilbilgisinden Ontolojiye : İnsan ve Allah’ın Fâilliği 1. CÜMLE VE CÜMLENİN ÖGELERİ Cümle, bir düşünceyi, yargıyı veya oluşu bildiren anlamlı söz dizisidir. Cümlenin kuruluşunda her ögenin kendine özgü bir görevi vardır. Bu görevler, kimin veya neyin iş yaptığını, yapılan işin ne olduğunu ve bu işin hangi şartlarda gerçekleştiğini anlamamızı sağlar. Cümlenin temel ögeleri özne ve yüklemdir. Nesne ve çeşitli tümleçler ise yüklemin anlamını tamamlayan ögelerdir. Cümlenin ögelerini işlevleri bakımından şöyle tanımlayabiliriz : Özne (= Fâil) : Fiili gerçekleştiren, işi yapan veya kendisine bir oluş nispet edilen ögedir. Yüklem : Cümlede yargıyı bildiren temel ögedir. Bir işi, bir hareketi, bir oluşu veya durumu ifade eder. Fiil cümlelerinde fiil, isim cümlelerinde isim veya isim soylu bir kelime yüklem görevindedir. Fiil : Öznenin gerçekleştirdiği işi, hareketi veya oluşu bildiren dil unsurudur. Nesne (= Mef’ûl) : Öznenin gerçekleştirdiği fiil...

DÖRT FİİL, KESEB VE NİSBET A’dan B’ye : Mutlak Hazine, İnsanî Katılım ve İlâhî Fazl A : BÜTÜN ESMÂNIN MUTLAK KAYNAĞI A, Allah’ın Zât’ı; mutlak varlık, bütün esmânın, sıfatların ve fiillerin mutlak kaynağıdır. Bütün Esmânın hazinesi O’na aittir. O, hiçbir şeye muhtaç değildir. Bir şey kazanarak zenginleşmez, bir şey yaparak kemale ermez. Çünkü bütün imkânların mutlak kaynağı zaten O’dur. B ise yaratılmış varlık alanıdır. Varlığını, imkânlarını ve hayatını A’ya borçludur. A'dan bağımsız bir varlık ve imkân kaynağı değildir. Bununla birlikte A ile özdeş de değildir. Dolayısıyla A ile B arasındaki ilişki özdeşlik değil; kaynaklık, bağımlılık ve NİSBET ilişkisidir. B : KAYNAĞA NİSBET KURAN VARLIK ALANI B’nin A’ya bağımlılığı, özellikle insan söz konusu olduğunda, edilgen ve hareketsiz bir bağımlılık değildir. İnsan kendisine verilen imkânları kullanabilen, tercih yapabilen, yönelip çaba gösterebilen ve yaptıklarının sorumluluğunu taşıyan bir varlıktır. İşte insanın bu konumunu ve A ile...

NİSBET : MUTLAK VARLIK İLE MUKAYYED VARLIK ARASINDAKİ İLİŞKİ 1. NİSBET, ÖZDEŞLİK DEĞİLDİR Nisbet, iki varlık veya şey arasında kurulan ilişkiyi, bağı ve aidiyeti ifade eder. Ancak her nisbet aynı türden değildir. Bir kelimenin insana, bir çocuğun anne ve babasına nisbet edilmesi bunun iki ayrı örneğidir. İnsan bir kelime söyler veya yazar. O kelime, insanın fiilinin ürünüdür; ona nisbet edilir. Fakat kelime insanın kendisi değildir. İnsanın bir parçası da değildir. İnsanla kelime arasında bir fiil ve ürün ilişkisi vardır. Bir çocuk da anne ve babasına nisbet edilir. Fakat çocuk anne veya babanın kendisi değildir. Onların bir parçası olarak da düşünülemez. Çocuk, kendine mahsus hayatı ve varlığı bulunan ayrı bir insandır. Buradaki nisbet ise soy ve yaratılış bağıdır. Demek ki nisbet, her durumda özdeşlik anlamına gelmez. Bir şeyin bir başkasına ait olması, ondan meydana gelmesi veya ona bağlı bulunması, o şeyin kendisi olduğu anlamına gelmez. Bu ayrımı gözden kaçırdığımızda, birbirinden...

CİNLER : AYRI BİR VARLIK TÜRÜ MÜ, TEBLİĞİN YENİ MUHATAPLARI MI?! 1. SORUYLA BAŞLAMAK Cin, ayrı bir varlık türü müdür?!. Yoksa Kur’an’da cin diye anılanlar, insanın henüz tanımadığı, kendisine uzak ve yabancı kalan insan toplulukları olabilir mi?!. Bu soruyu sormak, cinlerin varlığını inkâr etmek değildir. Kur’an’ın cinler hakkında söyledikleriyle, bizim onlara yüklediğimiz anlamların birbirinden ayırma çabasıdır. Çünkü bir kavramı daha baştan belli bir varlık tasavvuruyla sınırlarsak, Metni o tasavvurun içinden okumaya başlarız. Ardından da kendi yorumumuzu Kur’an’ın açık hükmüymüş gibi kabul edebiliriz. Öyleyse önce hüküm vermek yerine soralım : Kur’an, cinlerin insanlardan farklı bir varlık türü olduğunu açıkça bildiriyor mu; yoksa bu, âyetlerden hareketle geliştirilmiş bir yorum mu?!. 2. KELİMENİN ANLAM ALANI Cin, cân, cenîn, mecnûn, cennet ve cünnet kelimeleri Arapçada aynı kök ailesiyle ilişkilidir. Bu kelimelerde örtülme, gizlenme veya görünür olmama anlam alanı öne çıkar. Cenîn,...

ZÜBDE-İ ÂLEM CİRM VE AĞIRLIK : İNSANI AĞIRLAŞTIRAN NEDİR?! 1. Zübde-i Âlem Ne Demektir?! Zübde; öz, özün özü, bir şeyin en seçkin ve değerli kısmı demektir. Lübb kelimesi de bir şeyin özü, içindeki en saf ve esaslı kısmı anlamına gelir. Lübb-ün lübb ise özün özü, en derin ve en saf özdür. Bir şeyin zübdesi, onun bütününden süzülüp çıkan en değerli tarafıdır. İnsana verilen zübde-i âlem nitelemesi de bu açıdan oldukça anlamlıdır. İnsan, kâinatın fiziksel bakımdan en büyük, en ağır veya en çok yer kaplayan varlığı değildir. Tam tersine, kâinatın büyüklüğü karşısında son derece küçüktür. Fakat burada önemli bir düşünceyle karşılaşıyoruz : İnsandaki lübb-ün lübb neyse, kâinatta da insan odur. Yani insan, kâinatın fiziksel büyüklüğünü temsil etmez; onun anlam bakımından özünü temsil eder. Pekiî, bu düşünceyi nasıl temellendirebiliriz?!. Önce cirmimize ve ağırlığımıza bakalım. 2. Cirmimiz ve Ağırlığımız Cirm, bir cismin fiziksel büyüklüğünü, kapladığı yeri anlatır. Hacim ise cismin uzayda ka...

NÜHÂ : YAŞAYARAK SELİMLEŞEN AKIL İman, Amel, Kânitlik ve Vahyi Anlama İlişkisi 1. Nühâ : Aklın İnsanı Alıkoyma Gücü Nühâ (النُّهَى), Kur'an’da akıl sahiplerini ifade etmek üzere kullanılan dikkat çekici bir kavramdır. Tâhâ sûresinin 54. ve 128. âyetlerinde geçen üli-n nühâ أُولِي النُّهَى ifadesi, nühâ sahibi olanlar anlamındadır. Kelimenin nehy = نَهْي köküyle ilişkisi, onun anlam dünyasını aydınlatır. Nehy; engellemek, alıkoymak, bir şeyin yapılmasına karşı çıkmak demektir. Nühâ da insanı yanlış ve çirkin davranışlardan alıkoyan akıl anlamında kullanılır. Demek ki Kur'an’ın işaret ettiği akıl, yalnızca bilgi edinen, düşünen, karşılaştıran ve sonuç çıkaran bir yeti değildir. Aynı zamanda insanın davranışlarına yön veren, onu yanlışlardan alıkoyan bir işleve de sahiptir. Ancak burada bir soru ortaya çıkar : Akıl, insanı neye göre alıkoyacaktır?!. Ölçüsü nedir?!. Bu soruyu sormadan Nühâ’yı yalnızca aklın fren mekanizması olarak anlamak eksik kalır. Çünkü aklın bir davranışı eng...

KÂNİT OLMAK : KULLUĞUN HAYAT HÂLİNE GELMESİ Arapça قُنُوت = kunût, ق ن ت kökünden gelir. Öbür kunût/قنوط ile bunu karıştırmayalım. Kur'an’ın kânit kullanımlarında itaat, Allah’a bağlılık, huşû ve kullukta sebat karşımıza çıkar. قَانِت ise bu niteliği taşıyan, Allah’a bağlılık ve itaat içinde bulunan kişidir. Kunût, yalnızca namazda gerçekleştirilen özel bir duruş veya dua değildir. Kur'an’da İbrâhim için de kâniten lillâh (Nahl 120) ifadesi kullanılır. Dolayısıyla kavramı belirli bir ibâdet zamanına ve mekânına hapsetmek mümkün değildir. Bizim Kur'an kullanımlarından hareketle geliştirdiğimiz anlayışta kunût; Allah’a karşı samimi, içten, ciddî ve sürekli bir bağlılık göstermek; bu bağlılığı sözde bırakmayıp bütün davranışlara taşımak ve kulluk görevlerini gayretle, savsaklamadan yerine getirmektir. Bu bakımdan kunût, yalnızca itaat etmekten daha geniş bir kulluk niteliğini ifade eder. İtaat, emre uygun davranmayı; kunût ise bu bağlılığın insanın hayatında yerleşik bir nite...

SOHBET : ORTAKLIKTAN YAKINLIĞA, YAKINLIKTAN BERABERLİĞE Sohbet deyince çoğumuzun aklına iki veya daha fazla insanın bir araya gelerek konuşması gelir. Oysa kelimenin etimolojik kökenine ve anlam dünyasına indiğimizde, sohbetin konuşmaktan çok daha geniş bir anlam taşıdığını görürüz. Arapça ص ح ب = S-H-B kökünden gelen sohbet, sâhib, sahâbe ve ashâb kelimeleri aynı anlam ailesinin üyeleridir. Bu kökün merkezinde beraberlik, arkadaşlık, eşlik etme, yakınlık ve birliktelik bulunur. Sâhib, arkadaş veya eşlik eden; sahâbe, arkadaşlık ve beraberlik; ashâb ise bu beraberliği paylaşanlar anlam alanına açılır. Türkçeye geçen sohbet kelimesi zamanla daha çok konuşma ve söyleşme anlamında kullanılsa da kökün anlam dünyası bundan çok daha geniştir. Demek ki sohbet, yalnızca konuşmak değildir. Birisiyle aynı ortamda bulunmak, ona eşlik etmek, ortak bir yaşantıyı paylaşmak ve onunla bir yakınlık kurmak da sohbetin geniş anlam dünyası içindedir. Pekiî insanları birbirine yaklaştıran, arkadaş ve dost ...

HAYAT VE CİHAT EMANETİ YAŞATMAK, ADÂLETİ GELECEĞE TAŞIMAK Hayat, cihattır. Cihat, hayatı doğru ve optimum kullanmaktır. İnsanın kendisine, diğer insanlara ve içinde yaşadığı dünyaya karşı sorumluluklarını yerine getirmek için gösterdiği bilinçli çabadır. Cihat, yalnızca savaş değildir. Hakikati aramak, doğruyu bulmak, bilgiyi geliştirmek, haksızlığa karşı koymak, adâleti gerçekleştirmek ve iyiliği çoğaltmak için verilen her türlü fikrî, ilmî ve fiilî mücadeleyi kapsar. Ancak her çaba cihat değildir. Bir insan çok çalışabilir, büyük fedakârlıklarda bulunabilir, hatta bir mücadeleyi kazanabilir. Fakat çabası hak ve adâlet ölçülerine uygun değilse, gösterdiği gayret sırf yoğunluğu veya başarısı nedeniyle cihat niteliği kazanmaz. Cehdin cihat olması, hak ve adâlet ölçülerine uygunluğuna bağlıdır. Öyleyse cihadın iki temel boyutu vardır : Ne uğruna mücadele ettiğimiz ve nasıl mücadele ettiğimiz. Ama mesele burada da bitmez. Çünkü hak ve adâlet uğruna mücadele ederek elde ettiğimiz kazanımla...