FÂTİHÂ : HAYATIN İSTİKÂMETİ

FÂTİHÂ : HAYATIN İSTİKÂMETİ

Fâtihâ sûresini günde defalarca okuyoruz. Namazlarımızın içinde onu tekrar tekrar dile getiriyoruz. Fakat bir metni çok sık okumak, onun anlam dünyasına gerçekten nüfuz ettiğimiz anlamına gelmiyor.

Oysa Fâtihâ, Kur’an’ın önüne konmuş kısa bir “özet” olmaktan çok daha fazlasıdır. O, insanın Rabbini tanımasından kendi konumunu fark etmesine; kulluğunu belirlemesinden yardım istemesine; doğru yolu talep etmesinden o yolda yürüyenleri ve o yoldan sapanları ayırt etmesine kadar uzanan bir istikâmet inşâsıdır.

Üstelik Fâtihâ bize yalnızca neye inanacağımızı söylemez; bizi konuşturur.

Önce Rabbimizi tanırız : الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ

Sonra O’nun bizi kuşatan rahmetini fark ederiz : الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ

Ardından hayatın başıboş olmadığını, bir hesap ve karşılık düzeni içinde bulunduğunu hatırlarız : مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ 

Ve burada bakışımız değişir. Allah hakkında konuşmaktan Allah’a yönelmeye geçeriz : إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ = “Yalnız Sana kulluk ederiz; yalnız Senden yardım isteriz.”

İşte tevhîdin insan hayatındaki karşılığı burada görünür.

ÖNCE RABBİ TANIMAK

Fâtihâ الحمد لله ile başlar.

Hamd, yalnızca güzel bir şey karşısında duyulan hayranlık veya teşekkür değildir. Varlığın, hayatın, imkânın ve bütün iyiliklerin gerçek kaynağını doğru yere yerleştirmektir.

Ardından رَبِّ الْعَالَمِينَ gelir.

O, yalnız benim Rabbim değil, bütün âlemlerin Rabbidir.

Bu ifade insanın merkezîlik vehmini kırar.

Ben dünyanın merkezi değilim.

Ben mülkün sahibi değilim.

Ben hayatımın mutlak yaratıcısı değilim.

Ben bana verilen imkânların nihâî kaynağı değilim.

Ben bir kulum.

Bunun hemen ardından gelen الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ, bu Rubûbiyetin kuru bir egemenlik olmadığını gösterir. Rabbimiz Rahmân ve Rahîm’dir.

Sonra, مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ 

Hayatın bir karşılığı vardır. Yaptıklarımızın, tercihlerimizin, kulluğumuzun ve zulmümüzün bir hesabı vardır.

Böylece Fâtihâ’nın ilk üç âyeti, insanın dünyaya bakışını değiştirir : Varlık başıboş değildir. Hayat sahipsiz değildir. İnsan sorumsuz değildir.

TEVHÎDİN HAYATTAKİ KARŞILIĞI

Bundan sonra Fâtihâ’nın dili değişir : إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ 

Artık “O” demiyoruz, “Sen” diyoruz.

Bu, kuru bir bilgi aktarımı değildir.

İlişki kurulmuştur.

Tevhîd burada teorik bir önermeden çıkar, hayat pratiğine dönüşür : Yalnız Sana kulluk ederiz. Yalnız Senden yardım isteriz.

Kulluk bizim kesbimizdir.

Yardım ise istiânedir.

İnsan üzerine düşeni yapmak zorundadır; fakat yaptığı şeyin yeterli olacağını varsayamaz. Kendi gayretini putlaştırmadan gayret eder. Kendi iradesini terk etmeden Allah’a dayanır.

Bu yüzden istiâne, sorumluluktan kaçış değil; sorumluluğun Allah’a dayanarak üstlenilmesidir.

SONRA : اهْدِنَا

Ve Fâtihâ’nın tam merkezinde bir talep yükselir : اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ = “Bizi doğru yola ilet.”

Burada çok önemli bir incelik vardır : Eğer insan doğru yolu bir kere bulduktan sonra artık onu kaybetme ihtimali bulunmayan bir varlık olsaydı, bu duâyı her gün tekrar tekrar etmesinin anlamı azalırdı.

Oysa biz, اهْدِنَا demeye devam ediyoruz.

Çünkü insanın istikâmeti garanti edilmiş değildir.

İnsan bilir ve yanılabilir.

İster ve vazgeçebilir.

Doğruyu görür ve ondan uzaklaşabilir.

İyiliği seçer ve sonra nefsine yenilebilir.

Bu yüzden Fâtihâ bize bir kurtulmuşluk rehaveti değil, sürekli bir uyanıklık kazandırır.

Doğru yolda olduğumuzu düşünmek, doğru yolda kalacağımızın garantisi değildir.

Bu yüzden her gün yeniden, “Rabbimiz, bizi doğru yola yönelt” deriz.

PEKİÎ DOĞRU YOL NEDİR?!

Fâtihâ, “sırât-ı müstakîm”i soyut bir fikir olarak bırakmaz.

Hemen açıklar : صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ = “Üzerlerine nimet verdiğin kimselerin yolu.”

Buradaki الَّذِينَ, bir insan topluluğunu gösterir.

Demek ki sırât, yalnızca zihinde taşınan bir düşünce değil, bir yaşama biçimidir.

Yol, yürüyende görünür.

İşte burada أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ ifadesi büyük önem kazanır.

أَنْعَمْتَ, “Sen nimet verdin / nimetlendirdin” demektir.

Fiilin fâili açıkça Sen’dir.

Nimetin gerçek kaynağı Allah’tır.

İnsan elbette çalışır, üretir, kazanır, öğrenir, gayret eder. Fakat bütün bunları kendisinin mutlak kaynağıymış gibi görmeye başladığında Kârûnlaşır.

Kârûnun dili bunun çarpıcı örneğidir : إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَىٰ عِلْمٍ عِندِي = “Bu bana, bende bulunan bir bilgi sayesinde verildi.”

Sorun yalnızca servet değildir.

Sorun, verileni kendinden bilmektir.

Fâtihâ ise bize nimet karşısındaki doğru konumu öğretir : أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ = “Sen nimet verdin.”

NİMET SADECE SERVET DEĞİLDİR

Nimet kelimesini yalnızca mal, para, refah veya dünyevî imkânlarla sınırlamak Fâtihâ’nın anlam alanını daraltır.

Nisâ sûresi bunu çok açık biçimde gösterir :

الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ

Allah’ın nimet verdiği kimseler; Nebîler, Sıddîklar, Şehîdler ve Sâlihlerdir.

Demek ki Allah’ın nimetlendirmesi, servet sahibi olmakla özdeş değildir.

İnsana verilen hayat, akıl, imkân, bilgi, hidayet, fırsat, güç, korunma, destek ve daha nice ilâhî lütuflar nimet alanının içinde düşünülebilir.

Fakat nimetin asıl değeri, onun insanı hangi yöne taşıdığıyla ortaya çıkar.

Kur'an’da bunun güzel bir örneğini yine insanın kendi duâsında görürüz :

رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتِي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ وَعَلَىٰ وَالِدَيَّ وَأَنْ أَعْمَلَ صَالِحًا تَرْضَاهُ = “Rabbim! Bana ve anne-babama verdiğin nimetine şükretmemi ve razı olacağın sâlih ameli işlememi bana ilham et.”

Burada çok anlamlı bir akış vardır : Nimet → Şükür → Sâlih amel → Rıza.

Nimet, insanı edilgenleştiren bir ayrıcalık değil; sorumluluk doğuran bir imkândır.

NİMETİN KARŞISINDA GADAP

Fâtihâ şimdi çok çarpıcı bir ayrım yapar : غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ = “Gadaba uğrayanlarınki değil.”

Burada dikkat çekici olan, عَلَيْهِمْ ifadesinin yeniden gelmesidir.

Biraz önce, أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ demiştik.

Şimdi, الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ diyoruz.

İki farklı insanlık hâli, aynı عَلَيْهِمْ yapısı üzerinden karşı karşıya getiriliyor : Üzerlerine nimet yöneltilenler... Üzerlerine gadap yönelenler...

Demek ki mesele yalnızca insanın sahip olduğu şeyler değildir.

Mesele, insanın Allah ile kurduğu ilişkinin yönüdür.

Nimet de bir ilişkidir, gadap da.

VE, VE لَا الضَّالِّينَ

Sonra, وَلَا الضَّالِّينَ = “Ve sapmışların/sapıtmışlarınkine değil.”

 الضَّالِّين = Dalâlet, yolun kaybedilmesidir.

Böylece Fâtihâ’nın son bölümünde üç insanlık hâli yan yana gelir : 1. الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ = Nimetlendirilenler. 2. الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ = Gadaba uğrayanlar. 3. الضَّالِّينَ = Sapanlar.

Bu, bir servet sınıflandırması değil, insanın istikâmet haritasıdır.

RIZÂ FÂTİHÂ’DA VAR MI?!

Fâtihâ’da doğrudan rıza kelimesi geçmez. Dolayısıyla “Fâtihâ, doğrudan Allah’ın razı olduğu kimselerin yolunu istememizi söylüyor” demek yerine, daha doğru bir ifade kullanmalıyız : Kur'an’ın bütünü içinde/n baktığımızda nimet, hidayet, istikâmet ve Allah’ın rızası arasında güçlü ve tutarlı bir anlam ilişkisi kurulur.

Öte yandan Fâtihâ’nın karşı tarafında gadap ve dalâlet vardır.

Bu da bizi önemli bir sonuca götürür : Sırât-ı müstakîm, Allah’ın gadabını çeken ve dalâlete düşen bir hayatın yolu olamaz.

O hâlde sırât, yalnızca “doğru fikirlerin” adı değil, Allah’ın nimetlendirdiği kimselerin yaşadığı istikâmettir.

Ve Kur'an’ın bütünlüğü içinde bu istikâmetin Allah’ın rızasına açılan bir hayat olduğunu görürüz.

FAKAT BİR GARANTİ YOKTUR

Tam burada Fâtihâ’nın insanı terbiye eden en önemli taraflarından biri ortaya çıkar.

Biz her gün, tekrar tekrar اهدِنَا diyoruz. Çünkü nimetlendirilmiş olmak, artık hiç sapmayacağımız anlamına gelmez.

Doğruyu bilmek, doğruyu yaşayacağımızın garantisi değildir.

Bir zamanlar doğru yerde bulunmuş olmak, bugün de orada olduğumuzun delili değildir.

İnsan kendisini sürekli yeniden ve her gün, her saat yoklamalıdır.

Ben hâlâ doğru yönde miyim?!.

Nimetin hakkını veriyor muyum?!.

Şükrüm davranışıma dönüşüyor mu?!.

Kesbimi gerçekten ortaya koyuyor muyum?!.

Kendi bilgimi ve gücümü mutlaklaştırıyor muyum?!.

Rabbimden yardım istemeyi sürdürüyor muyum?!.

İşte Fâtihâ’nın günlük tekrarı, insana bu uyanıklığı kazandırır.

Ne kendimize güvenip rehavete kapılırız, ne de ümitsizliğe düşeriz.

Ümit ederiz, fakat garanti vehmetmeyiz.

Gayret ederiz, fakat gayretimizi yeterli görmeyiz.

Yürürüz, fakat yolu kendimizden bilmeyiz.

Bu yüzden, إِيَّاكَ نَسْتَعِينُ demeye devam ederiz.

FÂTİHÂ BİZİ NEYE ÇAĞIRIYOR?!

Fâtihâ’yı baştan sona yeniden okuduğumuzda bir hareket görürüz :

• Hamd.

• Rubûbiyet.

• Rahmet.

• Hesap.

• Kulluk.

• İstiâne.

• Hidayet.

• İstikâmet.

• Nimet.

Ve bunun karşısında, gadap ve dalâlet.

Bütün bunlar, insanın hayatını hangi yönde kuracağını soran büyük bir çağrı hâline gelir.

Fâtihâ bize, “ben doğru yolu buldum, artık mesele bitti” dedirtmez. Tam tersine, “Rabbim, beni doğru yolda tut” dedirtir.

Çünkü mesele yalnızca yolu bulmak değil, o yolda yürümektir.

Ve yalnız yürümek de değildir.

O yolu her gün yeniden seçmek, nimet karşısında şükretmek; şükrü, sâlih amele dönüştürmek; kendi kesbini ortaya koymak ve bütün bunların güvencesini kendinden değil Rabbinden bilmektir.

İşte bu yüzden Fâtihâ, yalnızca namazın içinde okunan bir sûre değil, aynı zamanda hayatın istikâmetini her gün yeniden ayarlayan bir duâdır.

Ve belki Fâtihâ’yı her okuyuşumuzda şu hakikati yeniden hatırlamalıyız : Ben Rabbimi tanımaya, YALNIZ O’na kulluk etmeye, O’ndan yardım istemeye ve doğru yolda yürümeye tâlibim.

Yolculuğum bitmiş değildir.

Garanti bende değildir.

Bu yüzden her an yeniden, اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيم = “Bizi dosdoğru yola ilet.”

Ve ardından, صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ = “Nimet verdiğin kimselerin yoluna...”

Sonra da uyanıklığımızı hiç kaybetmeden, غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ = “Gadabına uğrayanların ve sapanların yoluna değil.”

Çünkü insanın görevi yalnızca doğru yolu istemek değil, o yolu yaşamak; yaşarken de kendisini sürekli o yolun üzerinde sınamaktır.

Fâtihâ bize, tam da bunu = böyle bir hâli öğretir.