BİLMEK İSTEYENLER İÇİN

VAHİY : İLÂHÎ HİTABIN ONTO-SEMANTİK MİMARİSİ Vahiy, Allah’ın insana yalnızca neyi bileceğini değil, nasıl bir insan olacağını bildirmesidir. Giriş Vahiy = وحي sözlükte gizlice işaret etmek, süratle haber vermek, telkin etmek, yönlendirmek ve kalbe bir anlam bırakmak demektir. Kelimenin bütün anlamlarında üç ortak özellik vardır: Gizlilik, sürat ve doğrudanlık. Kur'ân’da vahiy ve türevleri yaklaşık yetmiş sekiz defa geçer. Ancak bu kullanımların tamamı Peygamberlere indirilen Kitâb’ı ifade etmez. Kur'ân, vahiy kavramını çok daha geniş bir anlam alanında kullanır. Allah göklere vahyeder (41/12); yere vahyeder (99/5); arıya vahyeder (16/68); Mûsâ’nın annesine vahyeder (20/38; 28/7); meleklere vahyeder (8/12); Zekeriyyâ kavmine işaret yoluyla vahyeder (19/11); şeytanlar da dostlarına vahyeder (6/112; 6/121). Bu tablo bize önemli bir hakikati gösterir: Vahiy, öncelikle bir bilgi türü değil; Allah’ın varlığa yöneliş ve hitap ediş biçimidir.  * Göğe kanun olur.  * Yere görev olur. ...

ASR SÛRESİ : HÜSRAN BİR SONUÇ DEĞİL, İÇİNDE BULUNDUĞUMUZ BİR SÜREÇTİR Giriş : Asr Sûresi Neyi Haber Veriyor?!. Asr sûresi, hacim bakımından Kur'an’ın en kısa sûrelerinden biridir; fakat insanın varoluşunu en yoğun şekilde özetleyen metinlerdendir. Sûrenin merkezinde yer alan şu hüküm, çoğu zaman geleceğe ait bir tehdit gibi okunmuştur : “İnne-l insâne le fî husr. = Şüphesiz insan hüsran içindedir.” Oysa âyetin kullandığı ifade dikkatle incelendiğinde bambaşka bir ufuk açılır. Kur'an, “insan hüsrana uğrayacaktır” demez; “insan hüsrandadır” der. Aradaki fark küçümsenecek bir dil farkı değildir. Bu, Kur'an’ın zaman tasavvurunu da insan tasavvurunu da değiştiren bir farktır. Burada haber verilen şey, gelecekte gerçekleşecek bir ceza değil; hâlen devam eden bir varoluş hâlidir. İnsan, farkında olsun veya olmasın, bir akışın içindedir. Bu akış ya hakikate doğrudur ya da hakikatten uzaklaşmaktadır. İşte Kur'an bu ikinci akışa hüsran adını vermektedir. Bu sebeple hüsran, mahşer...

OLAY UFKUNDAKİ EŞİK Karanlık, Karadelik ve Anlam Önsöz Bu çalışma, modern astrofiziğin ortaya koyduğu bazı kozmolojik verileri din felsefesi, ontoloji ve teoloji perspektiflerinden birlikte düşünme denemesidir. Buradaki amaç, bilimsel teorileri dînî inançların kesin delilleri olarak sunmak veya kutsal metinleri modern fiziğin kavramlarıyla açıklamaya çalışmak değildir. Aynı şekilde, fiziksel olgular ile metafizik hakikatler arasında zorunlu bir özdeşlik kurmak da bu çalışmanın hedefi değildir. Bilim, gözlem ve matematiksel modeller aracılığıyla evrenin işleyişini anlamaya çalışır. Ancak bilimsel bilgi, mahiyeti gereği gelişmeye açık, yeni gözlem ve teoriler ışığında sürekli gözden geçirilen bir bilgi alanıdır. Bu sebeple burada değinilen kozmolojik modeller, kesin ve değişmez hakikatler olarak değil, günümüz biliminin evrene ilişkin en güçlü açıklama girişimleri olarak değerlendirilmiştir. Felsefe ise bilimin ulaştığı sonuçların anlamını sorgular; teoloji, varlığı ve insanı aşkın bir p...

HELÂL, HARAM VE İFFET Kur'ân’da Yasak Değil, Koruma Ahlâkı Kur'ân’ın ahlâk dili, çoğu zaman ‘yasak’ üzerinden okunmuştur. Oysa Kur'ân’ın temel amacı yasak koymak değil, hayatı korumaktır. Bu sebeple helâl, haram ve iffet kavramlarını anlamanın anahtarı, hıfz (koruma) kavramıdır. Allah, hayatı emanet olarak yaratmıştır. Can, akıl, nesil, aile, mal, vicdan ve vahiy birer emanettir. Emanetin olduğu yerde ise hıfz, yani koruma sorumluluğu doğar. Kur'ân’ın hükümleri de büyük ölçüde bu korumanın hukukî ve ahlâkî ifadesidir. Bu çerçevede helâl, insanın güven içinde hareket edebileceği serbest alandır. Helâl, başıboşluk değildir; Allah’ın çizdiği hikmetli düzen içinde insana açılmış meşru hareket alanıdır. Haram ise çoğu zaman zannedildiği gibi keyfî bir yasak değildir. “Haram”, korunması gereken şeyin etrafına çekilmiş ilâhî emniyet sınırıdır. Bir şey önce değerli olduğu için korunur; korunduğu için de ona dokunmak haram olur. Bu yüzden anne haram değildir; annelik muharremdir...

ÖZGÜVEN Mİ, VAKAR MI, HİLM Mİ?!. Modern psikoloji, insanın temel problemlerinden birini “özgüven eksikliği” olarak görür. Bu sebeple bireye önce kendisine güvenmeyi öğretmeye çalışır. Oysa Kur'ân’ın merkezinde yer alan kavram, özgüven değil; izzet ve onun hayattaki tezahürü olan vakardır. Özgüven, insanın kendi gücüne, yeteneklerine ve başarısına duyduğu güvendir. Sağlıklı sınırlar içinde faydalıdır; kişiyi pasiflikten kurtarır, sorumluluk almaya teşvik eder. Fakat dayanağı yalnızca “ben” olduğunda, aynı kavram kolayca gurura, kibre ve enâniyete dönüşebilir. Çünkü başarı arttıkça benlik de büyümeye başlar. Vakar ise bambaşka bir zeminde yükselir. Vakar, insanın kendisini olduğundan büyük görmemesi; fakat Allah’ın kendisine verdiği değeri de küçümsememesidir. Bu sebeple vakar ne ezikliktir ne de böbürlenmedir. Vakar, insanın kendi yerini bilmesidir. Özgüven, “ben yaparım.” der. Vakar ise, “Allah’ın bana verdiği imkân ve sorumlulukla yaparım.” der. İlkinde merkeze benlik yerleşir; ik...

İNTİZÂR : NAZARIN ZAMANA TAŞINMASI VE YENİ MANZARANIN İNŞASI İntizâr, günlük dilde çoğu zaman “beklemek” anlamında kullanılır. Oysa Kur’an’ın kavram dünyasında intizâr, pasif bir bekleyiş değil; hakikate yönelmiş nazarın zaman boyunca korunmasıdır. Bu sebeple intizâr, beklemekten önce güvenmek, sebat etmek ve vazgeçmemektir. İntizâr kelimesi, “nazar” ile aynı kökten gelir. Nazar, yalnız gözle bakmak değildir; varlığı okumak, hakikati aramak ve ilâhî âyetlere yönelmektir. İnsan nazarla mevcut manzarayı görür. Fakat bu görme yalnız zihinsel bir faaliyet değildir; aklın, kalbin, vicdanın ve iradenin birlikte hakikate yönelişidir. Bu sebeple nazarın ürünü yalnız bilgi değildir; manzaradır. Manzara, insanın karşısında duran tarih, toplum, tabiat ve kendi nefsidir. İnsan önce içinde yaşadığı manzarayı görür; onun nûrunu ve zulümâtını fark eder. Hakikate yönelmeyen göz, manzaraya bakar ama onu okuyamaz. İşte intizâr tam bu noktada başlar. İntizâr, mevcut manzaraya teslim olmak değildir. İntiz...

DİL, VARLIK VE ZAMAN İnsan, varlığı dil aracılığıyla anlamaya ve anlatmaya çalışır. Bu sebeple birçok filozof dili, hakikatin açıldığı alan olarak görmüştür. Heidegger’in “Dil, varlığın evidir.” sözü de bu yaklaşımın en güçlü ifadelerinden biridir. Ancak ontolojik bakımdan meseleye daha derinden bakıldığında, bu önermenin tersinden okunması gerektiği anlaşılır. Dil, varlığın evi değildir; varlık, dilin evidir . Çünkü ontolojik öncelik dile değil, varlığa aittir. Dil, var olanın içinde doğar; varlık ise dil olmaksızın da vardır. İnsan konuşmadan önce vardır; konuştuğu şey de önce vardır. Bu nedenle dil, varlığı kuran değil, varlığa sonradan eklemlenen bir ifade imkânıdır. Dil, hiçbir zaman varlığın tamamını kuşatamaz. Her kelime, hakikatin yalnızca belirli bir yönünü görünür kılar. Kelimeler, varlığın kendisi değil; ona işaret eden sembollerdir. Nasıl ki Kur'ân’da âyetler hakikatin kendisi değil, ona götüren işaretler ise; dil de varlığın kendisi değil, ona açılan bir işaretler sist...

AKIL : NİMET, SINIR VE HAKEM “Akıl” Nedir?!. İnsan denildiğinde akla ilk gelen özelliklerden biri akıldır. Fakat akıl yalnızca düşünen bir organ değildir; anlam kuran, ilişki kuran, hüküm veren, tercih yapan ve sorumluluk yüklenen bir yetidir. Kur'ân'da "akıl" isim olarak değil, çoğunlukla fiil hâlinde geçer: “Akletmez misiniz?!.” Bunun önemli bir anlamı vardır. Kur'ân, aklı durağan bir sahiplik olarak değil, sürekli işletilmesi gereken bir faaliyet olarak görür. Bununla birlikte Kur'ân, aklı mutlaklaştırmaz. Çünkü akıl, Allah değildir; yaratılmıştır. Başlangıcı olduğu gibi sınırı da vardır. Bu sınırı bilmek, aklı küçültmek değil; onu doğru yerine yerleştirmektir. Akıl Tek Değildir Günlük hayatta “akıl” dediğimiz şey aslında farklı tezahürlerden oluşur. Bireysel akıl vardır; insanın kendi muhakemesi. Ortak akıl vardır; istişare ile oluşan müşterek değerlendirme. Bilimsel akıl vardır; gözlem, deney ve ispat üzerine kurulur. Felsefî akıl vardır; varlığı, bilgiyi...

ÖLÜM SONRASI (ÂHİRET) İNANCI İNSANDA NEYİ DEĞİŞTİRİR?!. Âhiret, yarının bilgisi değil; bugünün mimarisidir. Kur’an’da âhiret, yalnızca ölümden sonra yaşanacak hâdiselerin anlatıldığı bir konu değildir. O, insanın bugünkü hayatını anlamlandıran temel hakikatlerden biridir. Çünkü insan, nasıl bir geleceğe inandığına göre bugününü yaşar. Gelecek tasavvuru değiştiğinde, davranışları, tercihleri, değerleri ve karakteri de değişir. Bu sebeple Kur'ân, iman esaslarını sayarken Allah’a iman ile âhirete imanı birlikte zikreder. Çünkü Allah’a iman, insanın varlığın kaynağını tanımasını; âhirete iman ise hayatın yönünü ve hedefini belirlemesini sağlar. İnsan, ölümden sonra hesap verileceğine inanıyorsa başka türlü yaşar; ölümle her şeyin sona ereceğini düşünüyorsa başka türlü yaşar. Bu nedenle âhiret inancı, yalnızca metafizik bir kabul değil, aynı zamanda ahlâkî ve varoluşsal bir tercihtir. Bu yüzden âhiret inancı : 1. Hayatın Gayesini Değiştirir Âhirete iman eden insan için dünya, son durak ...

Hayatın Gayesi İnsan, hayatın gayesini bilmeden hayatını doğru yaşayamaz. Çünkü insan, niçin yaşadığını bilmeden nasıl yaşayacağını da bilemez. İnsan ömrü, çağlara ve coğrafyalara göre değişse de dünya hayatı bütünüyle düşünüldüğünde oldukça kısadır. Kabaca bakıldığında bunun ilk çeyreği hazırlık, orta yarısı üretim ve çalışma, son çeyreği ise muhasebe ve vedadır. Hayatın istikameti, büyük ölçüde bu çalışma döneminde belirlenir. İnsan neyin peşinden koşacağını, ömrünü neye adayacağını ve emeğini ne uğruna harcayacağını bu yıllarda seçer. Bugün insanların büyük çoğunluğu daha iyi bir ev, daha iyi bir araba, daha yüksek bir gelir ve daha konforlu bir hayat için çalışmaktadır. Daha geniş bir kesim ise sadece kendisinin ve ailesinin temel ihtiyaçlarını karşılayabilmek için emek vermektedir. Bunların hiçbiri yanlış değildir. Çünkü insanın yemesi, içmesi, barınması ve çalışması hayatın tabii gerekleridir. Fakat asıl soru şudur : İnsan bunun/bunlar için mi yaratılmıştır?!. İnsanlığın içine dü...

BİLİM, FELSEFE VE DİN ÜÇGENİNDE İNSAN Maddeden Mânâya Bir Düşünce Deneyi Bismillâhirrahmânirrahîm Giriş İnsan, yeryüzünde en çok araştırılan varlıktır. Anatomisi incelenmiş, genleri çözümlenmiş, beyni haritalandırılmış, davranışları gözlemlenmiş, toplumsal ilişkileri analiz edilmiştir. Buna rağmen insan, kendisi hakkında en çok soru soran varlık olmaya devam etmektedir. Çünkü insanı yalnızca bedeninden ibaret görmek mümkün olmadığı gibi, yalnızca düşüncesine veya inancına indirgemek de mümkün değildir. Bu sebeple insanı anlamaya çalışan her disiplin, onun farklı bir yönünü aydınlatmıştır. Bilim, insanın nasıl işlediğini araştırır; felsefe, insanın ne olduğunu sorgular; din ise insanın ne için var olduğunu bildirir. Bu üç yaklaşım birbirinin alternatifi değil, aynı hakikatin farklı katmanlarına yönelen üç ayrı bakıştır. Bu yazı, ilk bakışta oldukça sıra dışı görünen bir soruyla başladı : Yeryüzündeki su, doğalgaz, elektrik, internet ve kanalizasyon hatlarının toplam uzunluğu...